R.Jakobson

“Rồi thì con chim nói: “Chẳng bao giờ nữa”-  Edgar Allan Poe

Mới đây, trên một chuyến tàu lửa, tôi đã nghe được những mẩu đàm thoại. Một người đàn ông nói với một thiếu phụ: “Người ta vừa cho diễn Con Quạ trên đài. Một bản ghi âm xưa lắm do một diễn viên của Luân Đôn qua đời cách đây đã lâu. Thật tiếc là em không được nghe cách diễn tấu của anh ta về cái từ “Chẳng bao giờ nữa””. Không phải bức thông điệp bằng lời ấy nhằm gửi đến cho tôi. Tuy vậy tôi đã tiếp nhận nó. Sau đó tôi đã ghi lại bằng văn bản, lúc đầu dưới hình thức chép tay, sau đó bằng chữ in máy. Và thế là nó được sát nhập vào một tập hợp mới: đó là thông điệp của tôi nhằm gửi đến độc giả tiềm hữu của những trang sách này[1].

Người đàn ông không quen biết kia đã nhờ đến một câu dẫn trong văn chương để – theo khả năng có thật – phản chiếu một trạng thái tình cảm của bản thân muốn chia sẻ với người phụ nữ đang chuyện trò. Anh ta dựa vào một cách đọc – theo anh nói – đã được phát đi trên sóng. Một diễn viên người Anh ngày nay không còn sống nữa, từ đầu đã là người phát (émetteur) của bức thông điệp “cho người muốn nghe nó”. Người diễn viên ấy, về phần mình, chỉ có tái hiện lại (reproduit) một thông điệp văn chương của Edgar Poe, viết vào năm 1845. Nhưng nhà thơ người Mỹ này, về phía ông ta, đã nói lên nhân danh “một người tình thương xót về cái chết của người yêu”. Có thể đó cũng là nhằm đến bản thân nhà thơ; cũng lại có thể nhằm đến một nhân vật khác, một người có thật hay tưởng tượng. Bên trong sự độc thoại này, từ “Jamais-plus” (Chẳng-bao-giờ-nữa) đã được gán cho con chim biết nói; và về sau các giả thuyết được tạo ra làm cho “cái từ duy nhất ấy” mà Con quạ đã phát lên, nó đã phải lấy ở “một vị Chủ khốn khổ nào đó” mà những lời than vãn quen thuộc của ông ta có chứa đựng cả “cái điệp khúc não ruột này”[2]. Như vậy là cũng từ cái ấy, nó đã lần lượt phục vụ cho “người chủ” giả định, cho con quạ, cho người tình, cho nhà thơ, cho diễn viên, cho đài phát thanh, cho người đàn ông xa lạ trên tàu, và cuối cùng, cho tác giả của Sáu Bài học này. “Người Chủ” đã phát âm to, theo cách tập duyệt (de facon répétitive), cái câu khuyết được xây dựng bằng chỉ một từ từng ám ảnh cuộc độc thoại nội tâm, từ “Jamais-plus” (Chẳng-bao-giờ-nữa). Con chim đã mô phỏng lại chuỗi âm thanh tạo nên từ ấy. Người tình đã ghi lại nó trong kí ức. Và sau đó kể lại vai trò do con Quạ đảm nhận bằng cách nêu lên nguồn gốc có thể có của nó. Nhà thơ đã ký giữ nó (consigner) bằng văn bản và xuất bản câu chuyện của người tình. Nhưng, thực tế, chính nhà thơ là người đã sáng tạo ra những vai khác nhau, vai người tình, vai con quạ, vai người chủ. Còn diễn viên đã đọc nó (với giọng nhỏ nhẹ), sau đó đọc thuộc (réciter), trong lúc ghi âm, cách nói do nhà thơ giao cho người tình, bao gồm cả từ “chẳng-bao-giờ-nữa” mà người tình gán cho con quạ. Đài phát thanh lại còn chọn lọc cách ghi âm và phát đi. Người đàn ông xa lạ trên tàu kia đã nghe được buổi phát. Anh ta nhớ lại và đã dẫn lại bức thông điệp bằng cách thêm vào nguồn gốc của nó. Và nhà ngôn ngữ học đã ghi lại lời dẫn ấy, xây dựng lại đầy đủ những bước trung gian, trừ phi người nầy không sáng tạo lại hoàn toàn các vai, vai của người đàn ông xa lạ, vai của người phát sóng, vai của diễn viên. Ở đây có cả một loạt người phát và người nhận, mang cả tính hiện thực lẫn hư cấu, mà phần lớn chỉ làm các việc tiếp sức (fonction de relais) giản đơn và tự bằng lòng dẫn lại một thông điệp duy nhất, ít ra đối với một trong số họ, đã biết đến nó từ lâu. Vài người trong số những người tham dự vào sự giao tiếp này là sống tách biệt nhau trong thời gian và trong không gian. Và trên những kẽ hở ấy (brèches), nhiều chiếc cầu đã được thiết lập bằng nhiều phương tiện ghi chép và truyền đạt khác nhau. Trên toàn thể, lớp người tham gia này là một bằng chứng điển hình về tính phức tạp của quá trình giao tiếp. Nó rất khác với sơ đồ thông thường, trong đó mạch của lời nói được trình bày bằng đồ thị (graphiquement) trong các sách giáo khoa: A và B nói chuyện với nhau mặt đối mặt, như thể có một dòng (fil) tưởng tượng đi từ bộ não của A, chuyển từ cửa miệng của y đến tận tai và bộ não của B, sau đó, từ cửa miệng của B trở về tai và não bộ của A. Đọc tiếp