A.V. Mikhailov

Các khái niệm nghiên cứu văn học rất hay đưa nhà khoa học vượt ra ngoài giới hạn của chính văn học và hướng anh ta đến thẳng với đời sống. Trước hết, đó là những khái niệm vẫn được lịch sử văn học sử dụng để chỉ các thời đại, khuynh hướng, trào lưu, v.v… Chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa barocco, chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa tình cảm…, những phạm trù như thế đều chứa đựng ý nghĩa lí luận, nhưng sự trừu tượng của lí thuyết chẳng hề “xám ngoét”, nó không làm cho sự đa dạng vô tận và các khuynh hướng trái chiều vẫn tồn tại trong lịch sử văn học trở thành cỗ máy khái niệm lãnh đạm, “vô hồn” lúc nào cũng vận hành trôi chảy, trơn chu, hoặc trở thành khuôn mẫu đúc ra những thứ giản đơn, vô vị theo kiểu đồng loạt. Nói một cách đại quát, ý nghĩa lí luận của những khái niệm ấy thực chất là ở chỗ, một mặt, chúng mở ra khả năng nắm bắt cái riêng, cái cụ thể của các sáng tác văn học bằng sự thấu hiểu cái chung, cái chỉnh thể (tức là bằng sự thấu hiểu cái tổng thể chung nhất, vô cùng rộng lớn của lịch sử văn học), mặt khác, chúng cho phép nhìn thấy mọi tác phẩm nghệ thuật ở ngay giữa đời sống. Chúng định hướng quan niệm của nhà nghiên cứu theo một cách thức nhất định, và, với tư cách là những khái niệm lí thuyết, chúng được tổ chức theo cách riêng, mang tính đặc thù.

Một cơ cấu tổ chức nào đó giả dụ có thể tự vận hành, tồn tại biệt lập, không có gì trục trặc, thì điều đó vẫn chưa nói lên sự hoàn hảo của nó. Không phải ngẫu nhiên mà một cỗ máy, một thiết bị cơ giới, tuy làm cho ta hân hoan, khoái chá trước một sản phẩm do bàn tay con người tạo ra, nhưng nó cũng gợi dậy một chút sợ hãi và sự bất an. Bởi vì khi một cái gì đó đã được vận hành như một tư tưởng và sự thực hiện nó thì rõ ràng nó không thể dừng lại được nữa,- cái cơ giới sẽ có đời sống riêng, ngày một lớn lên, và rồi cái quả sẽ tuột khỏi những bàn tay đã tạo ra cái nhân.  Bản thân việc sáng tạo ra vũ trụ cũng gợi dậy sự bất an và sợ hãi, vì rằng vũ trụ cũng là một cỗ máy, và vì rằng cỗ máy ấy cũng xoay vần: phải chăng nó chính là cái cối xay? Chính cái cối xay trong nhiều thế kỉ và thiên niên kỉ luôn luôn là một thí dụ trực quan về một cỗ máy tinh xảo và thiết yếu cho đời sống: Đọc tiếp