Bóng hình để lại và bức thư họa về Trúc Lâm đại sĩ


             Vũ Thanh

 Bóng hình để lại là một khảo cứu công phu của Nguyễn Nam về cuộn thư họa Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ (竹 林 大 士 出 山 圖)[1] – trong đó có bức tranh mà nhân vật chính là Sơ tổ thiền phái Trúc Lâm Việt Nam. Bức họa ra đời từ năm 1363 vẽ lại quang cảnh Phật hoàng Trần Nhân Tông xuống núi, khởi sự giáo hóa chúng sinh. Sự kiện này được xác định xảy ra vào năm 1304 khi vua Trần Anh Tông cùng triều thần, quan binh nghinh đón đức Điều Ngự hồi kinh, truyền tâm giới bồ tát. Nhiều khả năng bức họa được một nhóm người Việt tổ chức vẽ thông qua một họa sư sống ở Hàng Châu (Trung Quốc) có tên Trần Giám Như (陳鑑如). Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ được Trần Giám Như hoàn thành, sau lại được các danh sĩ đời Minh và một danh sư Nhật Bản viết nối thêm lời bình dẫn. Thư pháp đặc sắc của họ hợp cùng họa phẩm tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật thư – họa, có tổng chiều dài lên đến gần 10m. Trần Giám Như và chủ nhân của tác phẩm hội họa này – Trần Quang Chỉ (陳 光 祇) đều mang họ Trần có thể có mối liên quan mật thiết với các hậu duệ nhà Trần đang lưu lạc ở Hoa Hạ. Việc hoàn thành bức tranh của Trần Giám Như chắc chắn có sự giúp sức của những người Việt nhằm phục dựng lại diện mạo của Phật hoàng và các nhân vật lịch sử có liên quan, thể hiện tư tưởng hòa đồng của Trần Nhân Tông, cũng như quang cảnh mang những bản sắc riêng của người Việt khi nghênh đón Điều ngự giác hoàng xuống núi… Bức thư họa sau hơn 600 năm lưu lạc, trải qua bao biến đổi thăng trầm, có một số phận hết sức ly kỳ nơi xứ người, nay lại xuất hiện bất ngờ trong một buổi đấu giá với cái giá gây “kinh hoàng” cho giới sưu tầm đồ cổ: 1,8 triệu USD. Tuy nhiên đó chỉ là bản phục chế cao cấp của bức thư họa trong cuộc đấu giá mang tên “Trung Quốc thư họa” do Công ty đấu giá quốc tế Poly (Bảo Lợi, Bắc Kinh) tổ chức ngày 23.4.2012. Bản gốc của bức thư họa nay vẫn được lưu giữ tại Bảo tàng Liêu Ninh (Trung Quốc).

Quả thật sự xuất hiện của bức họa đồ là một sự kiện văn hóa lớn trong thời điểm Phật hoàng Trần Nhân Tông với những đóng góp vô song của Người cho lịch sử và văn hóa dân tộc đang trở thành biểu tượng cho sự chiến thắng, sức mạnh, lòng nhân từ, sự cởi mở và hòa hợp của cả dân tộc, khi tên tuổi của Người cũng đang thu hút sự chú ý của những tấm lòng yêu chuộng hòa bình, hòa giải trên toàn thế giới với Giải thưởng danh giá mang tên Trần Nhân Tông.

Cuốn chuyên khảo công phu của Nguyễn Nam Bóng hình còn lại với hơn hai trăm trang biên khảo và sưu tầm tư liệu đã diễn tả hành trình đi tìm lại bức cuộn thư vô giá này, diễn tả lại cái duyên hội ngộ của tác giả cuốn sách trong nhiều năm trời dõi theo hình bóng của Phật hoàng ở ngoại quốc. Gọi là duyên hội ngộ nhưng cũng phải là người có điều kiện và tâm sức như anh mới có thể “thâm nhập” tìm kiếm để đem lại cho bạn đọc những trang tư liệu đặc sắc khi tìm hiểu và giải mã bức cuốn thư. Có thể đọc thông thạo chữ Hán, chữ Nôm, tiếng Trung và tiếng Anh, Nguyễn Nam lại có chỗ dựa vững chắc là Đại học Harvard và Viện Harvard – Yenching (Hoa Kỳ) – nơi anh từng lưu học và làm việc, cũng như sự giúp đỡ của cả những người bạn trên đất Trung Hoa nên ở anh có sự hội tụ của nhiều điều mà nhiều nhà nghiên cứu khác khó có được.

Phần cơ bản của cuốn chuyên luận gồm các chương mục: Duyên khởi, Nghi vấn còn đây với Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ, Những “đồng tác giả” của Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ, Hiện thực, suy tưởng và ước lệ trong tranh, Tiếng xưa đồng vọng, Bản gốc các bài tán dẫn, Trùng điệp hình bóng tận mai sau, Phần phụ lục bao gồm: Các dấu ấn chương trên thủ quyển Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ, Tranh tượng Phật Hoàng Trần Nhân Tông trong kiến trúc và thư tịch cổ, Toàn bộ bức thư họa, Thư mục tham thảo chính, Bảng tra cứu… Bạn đọc sẽ bị cuốn theo từng phần của cuốn sách, theo những kiến giải uyên bác đầy tinh thần thực chứng của NguyễnNam khi anh soi rọi bức cuốn thư từ nhiều phương diện, diễn giải tác phẩm từ góc độ lịch sử- chính trị- tôn giáo, giải mã những bí ẩn của tác phẩm nghệ thuật này một cách chi tiết, cụ thể.

Trung tâm của cuộn thư-họa là tranh Đại sĩ xuống núi. Ba đại cảnh sẽ lần lượt hiện ra trước mắt người xem. Đầu tiên là một đoàn triều thần, quan binh văn võ đứng đầu là hoàng thượng Trần Anh Tông với kiệu hoa nghênh đón Đại sĩ; là Đại sĩ ngồi trên cáng võng có chúng dân, tăng sĩ, đạo sĩ Lâm Thời Vũ và tiên hạc được chăn dắt tháp tùng; là các vị tăng Thiên Trúc theo cùng voi trắng chở kinh sách. Ba cảnh tượng ấy có thể xem như ba sắc thái tôn giáo Nho – Phật – Đạo được phối trí hài hòa, cân đối trong họa phẩm, thể hiện tư tưởng nhân hòa, kết tinh những tinh hoa tiêu biểu của thời đại trong con người Phật hoàng. Trong bức cuốn thư còn có các bài tán từ, tán ký của các nhân sĩ Nho – Phật – Đạo Trung Hoa vinh danh Trúc Lâm đại sĩ. Các bài bình tán của những nhân vật nổi tiếng này được viết vào các thời điểm khác nhau, trong đó có cả lời bình tán của một bậc cao tăng người Nhật Bản, ngài Musho Tokushi (Vô Sơ Đức Thủy). Điều đó khiến cho tác phẩm nghệ thuật này trở thành nơi giao lưu của văn hóa vùng Đông Á, nơi hội tụ tư tưởng của thời đại.

Có thể nói cuộn thư họa Trúc Lâm Đại sĩ xut sơn đ là một tác phẩm nghệ thuật đa tầng lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, do vậy cũng đa nghĩa về mặt nội hàm và không hề dễ tiếp cận để thông hiểu. Việc dịch thuật, khảo chú, phân tích các bài tán và các dấu ấn chương, cũng như việc phẩm bình, giải mã toàn bộ bức cuộn thư được Nguyễn Nam tiến hành một cách thận trọng và công phu. Trên cơ sở các thông tin từ các bài tán này, cũng như những đối chiếu từ sử sách và các tài liệu liên quan, nhà nghiên cứu đã phần nào phục dựng lại một cách khá thuyết phục nội dung tự sự của bức tranh, những thông điệp mà bức tranh mang lại và những vấn đề lịch sử, văn hóa xung quanh bức cuộn thư. Qua đó anh đã cung cấp cho người đọc một vốn tri thức quan trọng từ lịch sử, văn hóa, hội họa, văn học, ngôn ngữ, mỹ thuật… để thâm nhập, thông hiểu và đọc sâu vào cuốn họa thư vốn có nội dung tự sự phong phú mang tính liên văn bản và không ít điều bí ẩn. Những phân tích và khảo tả về hội họa cổ điển Trung Hoa của anh xung quanh những vấn đề có liên quan đến tác phẩm nghệ thuật này cũng hết sức bổ ích với bạn đọc. Điều đó tạo nên sức hấp dẫn và truyền cảm của cuốn chuyên luận.

Chuyên luận của Nguyễn Nam và sự xuất hiện của bức cuốn thư mà trung tâm là hình bóng của người anh hùng dân tộc, nhà văn hóa lỗi lạc Trần Nhân Tông, biểu tượng của sự hội tụ trí tuệ, lòng nhân ái và sức mạnh tinh thần lan tỏa của dân tộc chắc chắn sẽ thu hút sự quan tâm của độc giả, các nhà khoa học, các nhà văn hóa, những người am hiểu lịch sử, nghệ thuật, những người con đất Việt và những người bạn của chúng ở khắp nơi trên thế giới. Rồi đây khi cuốn sách và các ảnh chụp về bức cuộn thư đến tay bạn đọc, sẽ có thêm những luận giải khác nhau, những quan điểm khác nhau xung quanh Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ. Chúng ta sẽ có được nhiều thông tin và tư liệu mới từ các nhà khoa học, nhưng có thể nói những thông tin mà Nguyễn Nam đem lại là hết sức cần thiết và quý giá. Phương pháp làm việc, vốn tri thức và sự tận tâm của anh sẽ mở nguồn cho những tìm kiếm tiếp theo.

Trong thâm tâm mình tôi rất mong rằng, cùng với thời gian, nhiều điều mà Nguyễn Nam dự đoán sẽ trở thành hiện thực và cũng nhiều kiến giải của anh sẽ trở nên “lạc hậu” khi chúng ta quy tụ được những ý kiến, những tấm lòng và những tìm kiếm quý báu của các bậc thức giả khác, khi chúng ta có thêm những thông tin về lai lịch của tác giả thực sự của bức tranh, xuất xứ của bức tranh, thông điệp sâu xa của tác phẩm nghệ thuật khi nó hiện hữu trên đất nước Trung Hoa và trở thành nơi hội tụ trí tuệ của những người yêu chuộng cái đẹp, sự yên bình trong khu vực trước cuộc chiến tranh xâm lược tàn khốc do Minh Thành Tổ sắp tiến hành tại quê hương của nhân vật chính trong bức họa – người anh hùng của thời đại, người mà lòng nhân ái hòa bình đã lay động lương tâm của các nhà văn hóa trong cả khu vực. Và một điều hy vọng lớn lao nữa: vào một ngày nào đó bức tranh quý mang hình bóng của Phật hoàng sẽ trở về quê hương nơi Người đã sinh ra, nơi trí lự và sức mạnh tư tưởng của Người đã lan tỏa, rọi sáng vượt ra khỏi biên cương đất nước, trở thành thông điệp của thời đại. Ngày vui trở về ấy liệu còn bao xa ?

Sự xuất hiện của bức thư – họa Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ cho thấy nhiều tư liệu phản ánh lịch sử, giao lưu văn hóa của dân tộc vẫn còn bị lưu tán ở ngoài nước. Nhận biết và sưu tầm kịp thời các giá trị lịch sử, văn hóa vô giá này, góp phần phục dựng bức tranh quá khứ của đất nước là trách nhiệm của những người hôm nay. Cuốn chuyên khảo Bóng hình để lại đã làm những công việc đầu tiên đầy ý nghĩa trên con đường tìm lại một báu vật của cha ông. Những trang cuối của cuốn sách đã khép lại nhưng còn bao vấn đề đang còn đặt ra chưa được giải quyết, thôi thúc các nhà nghiên cứu, các nhà văn hóa phải tìm tòi, giải đáp.



[1] Nguyễn Nam, Bóng hình để lại – Chuyên luận Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ, Đặc san Suối Nguồn, số 7, Tp. Hồ Chí Minh: Trung tâm dịch thuật Hán-Nôm Huệ Quang và Nxb. Hồng Đức, 11/2012.

Leave a Reply