Recent Articles

Vấn đề thể loại lời nói (phần 2)

Tính hoàn kết của phát ngôn tựa như là bình diện nội tại của sự thay đổi các chủ thể lời nói: sở dĩ sự thay đổi này có thể diễn ra, vì người nói đã nói xong (hoặc viết xong) tất cả những gì ở lúc này, hoặc trong hoàn cảnh này anh ta muốn nói. Khi nghe hoặc khi đọc, chúng ta cảm nhận rất rõ chỗ kết thúc của phát ngôn, tựa như chúng ta nghe thấy cái “dixi”[2] kết luận của người nói. Sự hoàn kết này mang tính đặc thù và được xác định bằng những tiêu chí đặc biệt. Tiêu chí đầu tiên và quan trọng nhất ở tính hoàn kết của phát ngôn là khả năng đáp lại lời nó, hay rộng hơn, khả năng giữ vị trí hồi đáp ở phía nó (ví như thực hiện mênh lệnh). Một câu hỏi sinh hoạt cực ngắn, ví như “Mấy giờ rồi?” (có thể trả lời câu hỏi ấy), một yêu cầu sinh hoạt có thể thực hiện hoặc không thực hiện, một phát biểu khoa học có thể tán thành hoặc không tán thành (tán thành hoàn toàn hay tán thành một phần), một tiểu thuyết nghệ thuật có thể đánh giá trong tổng thể của nó đều thoả mãn tiêu chí trên. Phải có sự hoàn kết nào đó để có thể phản ứng lại một phát ngôn.

Vấn đề thể loại lời nói (phần 1)

 Vấn đề thể loại lời nói hoàn thành vào năm 1952 – 1953 tại Saransk, là tiểu luận khởi đầu của một công trình chưa được thực hiện. Các nguồn tư liệu về tiểu sử M.M.Bakhtin (1895 – 1975) cho biết, công trình chưa được thực hiện này là Các thể loại lời nói, một cuốn sách ông dự định sẽ viết vào những năm 1950 – 1970. Ngay từ những năm 20 của thế kỷ trước, trong nhiều tiểu luận, chuyên luận, M.Bakhtin đã bắt đầu nghiên cứu vấn đề thể loại lời nói. Trong cuốn Chủ nghĩa Mác và triết học ngôn ngữ (L.,1927), Bakhtin đã vạch ra kế hoạch nghiên cứu “các thể loại phát biểu bằng lời trong đời sống và trong sáng tác tư tưởng hệ” và “xuất phát từ đó, xem xét lại các hình thức ngôn ngữ trong kiến giải của ngôn ngữ học thông thường”, đồng thời, ông còn mô tả vắn tắt “các thể loại sinh hoạt” của giao tiếp lời nói. M.Bakhtin là người đầu tiên đề xướng quan niệm, theo đó các thể loại văn học nghệ thuật cần được nghiên cứu trong cùng một dẫy với các thể loại lời nói,bắt đầu từ những lời đối đáp chỉ có một tiếng cho tới những cuốn tiểu thuyết nhiều tập. Bởi theo ông, phạm trù thể loại lời nói có ý nghĩa vô cùng to lớn trong lịch sử văn học và văn hoá. Nó là thực tiễn giao tiếp của con người, là “đại diện của ký ức sáng tạo”, là nhân vật truyền tải “những khuynh hướng phát triển “đời đời”, bền vững của văn học”.

Đặc trưng mỹ học

Những bài viết đầu tiên của Lukács György xuất hiện trong các năm 1902-1903, khi ông còn là học sinh trung học. Thời gian ở Đại học, Lukács đã tìm đến với trường phái lịch sử tinh thần, với các công trình triết học và phê bình văn học của Đức. Đến với trường phái lịch sử tinh thần, Lukács muốn tìm thấy những yếu tố đối lập với phê bình theo ấn tượng chủ nghĩa. Thời kì này, trong việc tạo ra một hệ thống mĩ học mới, Lukács biết rằng phải chống lại những gì đã lỗi thời. Trong công trình Văn hóa thẩm mĩ viết năm 1910, Lukács chẳng những đã bác bỏ chủ nghĩa ấn tượng, mà còn phản đối mọi xu hướng nghệ thuật vị nghệ thuật. Tuy nhiên, ông cũng không đánh giá đúng mức khả năng phát triển của nền nghệ thuật vô sản, vì lúc đó nền nghệ thuật này còn non trẻ, với những gì đã có thì ”nó cũng không hứa hẹn gì nhiều” (Lukács György). Xuất phát từ quyết định luận lịch sử, Lukács cho rằng môi trường bên ngoài – tức đời sống xã hội – là một cái gì có sẵn mà người nghệ sĩ không thể nào thay đổi được, do đó sự đổi mới nghệ thuật không thể chờ đợi từ bên ngoài mà chỉ có thể dựa vào sự ra đời của một nền văn hóa thẩm mĩ mới ở ngay trong lòng nghệ thuật.