Câu chuyện đi tìm lại bản in đầu của tập thơ “Gái quê”


Lại Nguyên Ân

Có một việc liên quan đến số phận tập thơ Gái Quê của Hàn Mặc Tử, ấy là cho đến nay hầu như vẫn chưa tìm lại được bản in lần đầu của tác phẩm này.

Đương nhiên, không ai nghi ngờ tập sách ấy đã từng được in ra, và không ít bạn đọc, không ít nhà văn nhà thơ, nhà nghiên cứu, nhà giáo, ở Hà Nội, ở Huế, ở Sài Gòn, v.v… vào những năm 1940, 1950, 1960, 1970, 1980, … đã từng nhìn thấy, thậm chí từng sở hữu tập sách mỏng đó.

Nhưng đến đầu những năm 1990 thì rõ ra là rất khó tìm ra tập sách cũ ấy.

Năm 1992, chuẩn bị cho dịp kỷ niệm 60 năm nảy sinh phong trào thơ mới, chúng tôi ở Nxb. Hội nhà văn, phối hợp với Hội nghiên cứu và giảng dạy văn học Tp. HCM. quyết định thực hiện bộ sách “Phong trào thơ mới. Những tập thơ tiêu biểu”. Tôi (Lại Nguyên Ân) và nhà thơ Ý Nhi, người ở phía Bắc, người ở phía Nam, được giao việc sưu tầm tài liệu, tổ chức biên soạn. Dự án này chọn 12 tập thơ của 11 tác giả: Thế Lữ,Lưu Trọng Lư, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Nguyễn Bính, Anh Thơ, Hàn Mặc Tử, Vũ Hoàng Chương, Huy Thông – mỗi người một tập, riêng Xuân Diệu 2 tập (Thơ thơvà Gửi hương cho gió); các tập thơ này sẽ in như những tập sách riêng, nhưng đóng chung vào một hộp giấy, như một bộ ấn phẩm quý.

Về “tác phẩm tiêu biểu” cho từng nhà thơ mới và cho cả phong trào, nhìn chung khi thực hiện, chúng tôi đã chọn đúng được tập thơ như dự định, ví dụ Lửa thiêng (Huy Cận), Điêu tàn (Chế Lan Viên), v.v…, nhưng cũng có trường hợp buộc phải thay đổi do không tìm được tài liệu, chẳng hạn, do không tìm được toàn văn tập Tiếng địch sông Ô nên đã phải sử dụng tập Tiếng sóng. Yêu đương (Huy Thông), hoặc cũng đã phải châm chước dụng ý chọn “tác phẩm đầu tiên” để chọn “tác phẩm tiêu biểu”, ví dụ đã bỏ qua Mấy vần thơ, tập cũ, để chọn Mấy vần thơ, tập mới (Thế Lữ) hoặc vì không tìm được nguyên văn Tâm hồn tôi nên đã chọn Lỡ bước sang ngang (Nguyễn Bính).

Với tập Gái quê, chúng tôi vấp trở lực thật sự.

Các thư viện lớn nhất như Thư viện quốc gia ở Hà Nội, Thư viện Tổng hợp và Thư viện Khoa học xã hội Tp. HCM. đều không có tập Gái quê. Ý Nhi viết thư nhờ hỏi những người gần gũi tác giả, thì những hồi âm từ ông Nguyễn Bá Tín (em ruột Hàn Mặc Tử), nhà thơ Quách Tấn (bạn thân Hàn Mặc Tử), nhà thơ Mai Đình – đều trả lời không có đủ toàn văn Gái quê, dù ở dạng sách in hay bản thảo; đăng lời tìm kiếm tập thơ lên báo Sài Gòn giải phóng (12/10/1992) cũng không thấy hồi âm nào. Sau cùng, Ý Nhi được nguồn tin của nữ sĩ Mộng Tuyết cho biết: hồi nhà thơ Chế Lan Viên soạn Tuyển tập thơ Hàn Mặc Tử (1987), ông đã chép tay tập Gái quê mượn ở tủ sách riêng của ông Nguyễn Văn Y. Năm ấy, 1992, cả hai người – Chế Lan Viên và Nguyễn Văn Y – đều đã mất; người nhà ông Y hứa tìm trong tủ sách gia đình, nhưng rốt cuộc từ nguồn này không có hồi âm gì. Ý Nhi tìm tới gia đình nhà thơ Chế Lan Viên và được vợ nhà thơ là nhà văn Vũ Thị Thường cung cấp bản chép tay kể trên.

Tập Gái quê ở dạng chép tay của Chế Lan Viên không có bài tựa của Phạm Văn Ký (như báo chí đương thời nói về ấn bản này), tổng số thơ trong tập được chép lại gồm 21 bài; không rõ đó có phải là tất cả số bài trong bản in?, lại cũng không biết có hay không sự sửa chữa, ít nhất là sửa lỗi in, của người chép?, bởi … không ai có chính bản in Gái quê lần đầu ngõ hầu đối chiếu!

Bộ sách “Phong trào thơ mới. Những tập thơ tiêu biểu” do Nxb. Hội nhà văn và Hội NCGDVN Tp. HCM. thực hiện hồi năm 1992, cho đến nay cũng đã là một ấn phẩm vào loại hiếm. Nhưng từ ấy đến nay, nói riêng, chuyện tìm kiếm bản in Gái quê lần đầu vẫn quá ít tin tức lạc quan.

Từ đầu năm 2012 này, qua những thư từ trong giới nghiên cứu, tôi được biết nhà phê bình Đặng Tiến – hiện ở Pháp – đang dò theo một manh mối ít nhiều khả thủ. Ông Đặng Tiến được biết bà Hoàng Thị Quỳnh Hoa, người gốc Huế, hiện ở bang Maryland, Hoa Kỳ, là cháu (gọi bằng cô) bà Hoàng Thị Kim Cúc, người đã được chính Hàn Mặc Tử tặng một tập Gái quê. Bà Quỳnh Hoa hiện còn giữ được một bản sao lại bản đánh máy năm 1969 do một người tên là Trần Như Uyên thực hiện; bản của Trần Như Uyên, trên thực tế cũng được sao lại từ bản đánh máy của nhà thơ Phan Văn Dật ở Huế.

Chính bản sao ở tầng thứ ba trong một quy trình sao lưu bằng máy chữ kể trên, tậpGái quê sẽ được tái xuất hiện trước công chúng trong một ấn bản do Cty Phương Nam và Nxb. Hội nhà văn cho ra mắt tháng 9/2012 này, nhân kỷ niệm 100 năm sinh Hàn Mặc Tử, cũng là dịp kỷ niệm 80 năm Phong trào Thơ Mới (1932-1945).

Được biết, tập Gái quê ở dạng bản sao tái xuất hiện lần này sẽ gồm 34 bài. Tức là nhiều hơn đến 1/3 so với dung lượng tập Gái quê do Chế Lan Viên sao lại bằng chép tay năm 1987.

Nhưng con đường đi tìm lại bản in lần đầu tập thơ Gái quê chưa thể kết thúc, với ấn bản mới lần này. Bởi vẫn chưa tìm thấy tận mặt tận nơi một tập Gái quê do nhà Tân Dân in lần đầu tại Hà Nội, sách do tác giả Hàn Mặc Tử tự xuất bản, bản in hoàn thành khoảng cuối tháng 10/1936.

***

Nhân niềm vui nho nhỏ lần này của cộng đồng văn chương Việt, tôi xin góp một tài liệu mới tìm được, ghi nhận sự xuất hiện tập Gái quê giữa làng thơ Việt đương thời. Ấy là một đoạn trong một bài điểm sách báo mới của tuần san Hà Nội Báo, tòa soạn ở 88 phố Huế, Hà Nội, số ra ngày 11/11/1936, ký tên tòa soạn nhưng thường là do chủ bút Lê Tràng Kiều thực hiện.

Bài điểm sách của Hà Nội báo viết:

“GÁI QUÊ là một tập thơ của ông Hàn Mặc Tử, phần nhiều tả những cảnh sắc nhà quê, cây tre, khóm lau, bờ cỏ, hay những tình, những phút yêu, mong, nhớ những cô gái quê. Nó có một cái phong vị, một cái “mùi” quê, nghĩa là một cái phong vị mộc mạc, ngây thơ và thi vị.

Tuy cả tập GÁI QUÊ không phải bài nào cũng hay ngang với bài nào, và có nhiều bài dở nữa, nhưng nhiều bài tỏ ra rằng tác giả quả có một tâm hồn đa cảm, nồng nàn của một thi nhân, và vì thế còn ở trên nhiều những ông thợ thơ khác nhiều. Tôi nói hẳn ngay: tác giả là một thi sĩ.”

Trích in toàn bài Tình quê là bài mà mình thích nhất trong tập Gái quê, người điểm sách của Hà Nội Báo bảo rằng: “Đọc lên người ta nghe như tiếng gió rạt rào trong khóm tre một buổi chiều hôm, tiếng nghe văng vẳng buồn, một cái buồn nhè nhẹ. Bài ấy có cái âm điệu như bài Tiếng Thu của ông Lưu Trọng Lư, và có lẽ đã chịu ảnh hưởng của ông Lư. Người ta còn thấy tác giả chịu ảnh hưởng của ông Thế Lữ nữa”.

Người điểm sách của Hà Nội Báo còn khen tác giả Gái quê dùng được những “phẩm từ” (= tính từ chỉ phẩm chất) rất ý nhị, như cặp má thì đỏ au au, nói “vẻ” thì đó là vẻ ngọt ngào, vẻ ngon, v.v…

Đây là bài điểm nhiều sách báo mới khác nhau, nhưng người điểm sách dừng lại lâu hơn nhiều hơn hết ở tập Gái quê vừa ra mắt mà đương nhiên ông cũng chỉ vừa đọc qua. Dẫu thấy ở tập thơ đầu tay của nhà thơ trẻ này đôi khi còn sa vào cầu kỳ, đẽo gọt, v.v…, nhưng người điểm sách của Hà Nội Báo (mà tôi tin chắc là Lê Tràng Kiều) khẳng định: “Dầu thế nào, tập GÁI QUÊ cũng có thể kể là một tập thơ hay!”

Lời khẳng định ngay lúc tập thơ Gái quê vừa ra mắt ấy, cho thấy nó đã lọt vào cặp mắt xanh của một nhà phê bình.

15/9/2012

Nguồn: http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com

100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử: “Gái quê” đã về hợp phố

 

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử (nhà thơ sinh ngày 22.9.1912 tại Đồng Hới, Quảng Bình), nhà thơ Thanh Thảo đã có cuộc trao đổi với nhà phê bình văn học Đặng Tiến (hiện đang ở Pháp) xung quanh bản in lần đầu tập thơ Gái quê.

Nguồn tin trong giới truyền thông cho biết ở Pháp ông mới tìm ra bản in lần đầu 1936 tập thơ Gái quê. Xin ông cho biết thực hư?

Đặng Tiến: Quả thật có chuyện ấy. Hàn Mạc Tử là nhà thơ xấu số qua đời năm 1940, lúc 28 tuổi, sau 4 năm bị bệnh phong tại Quy Nhơn. Sinh thời ông chỉ xuất bản một tập thơ là Gái quê. Chính ông bỏ tiền túi, in tại nhà in Tân Dân, Hà Nội, xong vào tháng 10.1936. Các nhà nghiên cứu phê bình như Trần Thanh Mại, Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh đều có đọc và trích dẫn, nhưng sau đó thì thất truyền.

Sao ông biết là thất truyền?

Vì tò mò tìm hiểu. Các nhà biên khảo nói trên đều cho biết người đề tựa là Phạm Văn Ký, nhà văn thời đó viết tiếng Pháp. Ngày nay ai muốn biết bài tựa nói gì, thì vô phương. Ngoài ra, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại, chương Hàn Mạc Tử, có chê bài thơ Hò giã gạo là “suồng sã đến lợm giọng”, ông ghi rõ số trang 31. Ngày nay, người đọc ngạc nhiên vì sao tác giả bài thơ Thôn Vỹ rất thanh tao lại có thể làm thơ “suồng sã”, và muốn tìm xem bài Hò giã gạo ra sao, cũng vô phương.

Chúng tôi được biết, người viết tựa Phạm Văn Ký là anh ruột nhà thơ Phạm Hổ. Xin ông cho biết thêm về tác giả này?

Ông Phạm Văn Ký viết báo, làm thơ bằng tiếng Pháp, giỏi tiếng Pháp nên thời Pháp thuộc được nể nang, lại là người Quy Nhơn, nên Hàn Mạc Tử đã nhờ cậy. Ông có tập thơ Une voix sur la voie (Tiếng nói trên đường) – chơi chữ, tiếng Pháp “tiếng nói” và “con đường” phát âm như nhau. Tập thơ mang ít hơi hướm tính dục, nên Hoài Thanh cho rằng ông ấy “đề tựa choGái quê là phải lắm”.

 
 
 

Sau đó Phạm Văn Ký sang Pháp, năm 1938, viết tiểu thuyết bằng tiếng Pháp, có thời nổi tiếng vì đoạt giải thưởng tiểu thuyết của Hàn lâm viện Pháp (1962), với cuốn Perdre la demeure (Mất nơi trú ẩn).

Về già, ông mới làm thơ bằng tiếng Việt, xuất bản tập Đường về nước, NXB Hội Nhà văn, 1993.

Thơ Hàn Mạc Tử in đi in lại nhiều lần, sao lại không có bài tựa này và một số bài khác như ông nói?

Thơ in đi in lại, nhưng là tuyển tập, nên các người biên tập không giữ lời tựa. Đến khi NXB Hội Nhà văn năm 1992, có thiện chí in lại toàn văn 12 tập thơ thuộc dòng Thơ Mới, trước 1945, thì họ không tìm ra được nguyên bản Gái quê 1936, đành phải dựa theo bản chép tay của Chế Lan Viên. Trong lời tựa 1992, nhà xuất bản có phân trần về chuyện này.

Vậy bản Gái quê hiện hành, so với nguyên bản 1936 khác nhau ra sao?

Bản gốc gồm 34 bài thơ và cái tựa nói trên. Bản Gái quê được công bố lần đầu trong Tuyển tập Hàn Mặc Tử, Nhà xuất bản Văn học in năm 1987, do Chế Lan Viên biên soạn, chọn lọc, gồm 21 bài, không có lời tựa. Có bài như Em lấy chồng, gồm 4 khổ, bị cắt ba, còn khổ cuối mà nhiều người biết: Ngày mai tôi bỏ làm thi sĩ/Em lấy chồng rồi hết ước mơ/Tôi sẽ đi tìm mỏm đá trắng/Ngồi lên để thả cái hồn thơ.

Sau khi Chế Lan Viên qua đời, bà Vũ Thị Thường đưa ra 21 bài ông chép tay từ nguyên tác tập Gái quê đã mượn được ở tủ sách ông Nguyễn Văn Y (gồm 34 bài và lời tựa Phạm Văn Ký). Bản gốc này nay đã thất lạc.

Khi in lại, nguyên tắc của Nhà xuất bản Hội Nhà văn là tuyệt đối tôn trọng nguyên bản: các tập thơ như Thơ Thơ của Xuân Diệu, Mây của Vũ Hoàng Chương đều được in lại y chang bản gốc. Khi nhận được Gái quê bị cắt xén, họ đành nhận lãnh vì ở vào thế kẹt: không in lại thì mang tiếng bỏ qua thi phẩm duy nhất của Hàn Mạc Tử được xuất bản lúc sinh thời tác giả; mà in lại bản cắt xén thì mâu thuẫn với nguyên tắc. Giữa hai lỗi, họ chọn cái lỗi nhẹ hơn, và hẹn sẽ in lại toàn văn khi tìm ra. Nhưng rồi họ không tìm ra.

Sao ông biết là họ không tìm ra?

Dựa theo công việc của nhà văn Lại Nguyên Ân, người đã cùng nhà thơ Ý Nhi biên tập cuốn Gái quê năm 1992. Sau đó, năm 1998, anh Ân sưu tập cuốn Thơ Mới, cũng của Hội Nhà văn, có công bố nhiều thơ Hàn Mạc Tử, ngoài tập Gái quê.

Riêng phần Gái quê thì vẫn tàn tật. Mới đây, tôi có hỏi, anh Ân cho biết đã dò tìm nhưng không thấy, cũng như việc thất tung bản gốc cuốn Số đỏ nổi tiếng của Vũ Trọng Phụng. Anh cho biết là tại Thư viện quốc gia Pháp (Paris) có vi ảnh tập thơ xuôi Vàng sao của Chế Lan Viên, và anh tỏ ra rất vui mừng được biết hôm nay có người đã tìm ra bản gốc Gái quê. Tôi hỏi cô Ý Nhi, thì cũng được biết đại khái như vậy. Như vậy là họ đã tận tình.

Ông có thể cho biết quá trình tìm kiếm?

Đầu năm nay, 2012, Báo Sông Hương ở Huế có đặt tôi viết về bài thơ Đây thôn Vỹ Dạ, tôi chợt nhớ ra và nhắc họ năm nay là kỷ niệm 100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử. Và gợi ý với họ là để đánh dấu thời điểm thì thử tìm lại bản gốc tập Gái quê. Tìm ở Huế, may ra trong tủ sách gia đình, có người còn giữ. Các bạn Huế đã truy tầm, nhà văn Thanh Ngọc, ở Tạp chí Sông Hương, tỏ ra có hy vọng vì nghe nói đâu đó có bản đánh máy. Nhưng không tìm ra.

Phần tôi, ở hải ngoại cũng trông tìm, tin cậy vào những bạn bè mà gia đình họ trước đây có quan hệ với Hàn Mạc Tử, như gia đình Bùi Tuân, Thương Thương, nhưng không ai có.

Ngoài ra, tôi có trong tay luận văn cao học về Hàn Mạc Tử của ông Nguyễn Đình Niên, đệ trình tại Trường đại học Văn khoa Sài Gòn năm 1973. Ông mô tả chính xác tập thơ Gái quê,  ghi đầy đủ cả mục lục với số trang, so với trích dẫn của Vũ Ngọc Phan thì trùng hợp. Được ông Nguyễn Đình Niên, hiện ở Huế, xác nhận ông có tập Gái quê nguyên gốc, đã sử dụng viết luận án, nhưng đã thất lạc vì chiến tranh năm 1974.

Tình cờ hỏi qua hỏi lại, thì tôi được bà Hoàng Thị Quỳnh Hoa, ở Mỹ, cho biết có một bản đánh máy, từ gia đình bà cô ruột là Hoàng Thị Kim Cúc, là nhân vật “áo trắng” trong bài Đây thôn Vỹ Dạ. Có thể đây là bản đánh máy mà nhà văn Thanh Ngọc đã “nghe nói”, nay đã lưu lạc ra nước ngoài. Kiểm soát cái tựa Phạm Văn Ký và số trang các bài thơ, thì ăn khớp với những trích dẫn của Nguyễn Đình Niên và Vũ Ngọc Phan.

Nhưng bản đánh máy liệu có đúng với nguyên tác?

Dĩ nhiên là không bằng được bản in năm 1936 nguyên gốc. Nhưng một số lỗi đã được bà Kim Cúc sửa tay, còn sót thì mình dễ nhận ra, dễ điều chỉnh. Dĩ nhiên là phải khảo sát kỹ càng văn bản, nếu cần thì ghi chú.

Vậy ông có dự tính công bố văn bản?

Có chứ. Tìm ra mà không công bố là vô trách nhiệm. May mà đúng vào dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử nên có nhiều người quan tâm. Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã từng nhiều lần ấn hành thơ Hàn Mạc Tử, sẽ kết hợp với Công ty Phương Nam xuất bản và phát hành vào dịp 22.9.2012.

 

“Đóng góp lớn lao của Hàn Mạc Tử: Phần cách tân của ông ấy là đã giải phóng thơ, giải phóng tiềm thức ra khỏi ngôn ngữ duy ý thức, do lý trí hoàn toàn kiểm soát. Sự nghiệp giải phóng vô thức đó bắt nguồn từ những đau thương của cơ thể và tâm hồn, vì bệnh tật, nghèo túng, chứ không phải học đòi những trường phái phương Tây. Thơ ông quý nhất ở sự chân thực, không phải là lối điểm trang ngôn từ vần vè để tô vẽ cuộc sống. Đây là điều lớn lao mà các nhà thơ ngày nay cần suy nghiệm” – Đặng Tiến

Thanh Thảo thực hiện.

Nguồn: http://www.thanhnien.com.vn

Thảo luận về Giải thưởng Hàn Mặc Tử

Leave a Reply