Hồi kết của văn chương hiện đại (phần 3)


Kôjin Karatani

15. Giờ đây tôi muốn chúng ta tập trung suy nghĩ về hình thức biểu đạt đặc biệt của văn chương : Tiểu thuyết. Như tôi đã nói, văn chương xuất hiện từ rất lâu trước thời hiện đại, và có trước khi ra đời các lý thuyết văn chương. Hình thức văn chương ra đời sớm nhất và chiếm vị trí quan trọng nhất lúc đó là Thi ca. Tiểu thuyết xuất hiện sau đó, cũng đạt đượcnhiều thành công nhưng vẫn không dành được nhiều sự quan tâm

16.Chỉ từ thế kỷ XVIIIe cùng với sự ra đời của khái niệm “Mỹ hoc”  ( esthétique ) tiểu thuyết mới dần trở nên đáng chú ý. Cứ vào từ gốc latin –  aesthetic nói đến một dạng triết học của cảm xúc. Trong tác phẩm Phê phán lý trí thuần túy, Kant đã sử dụng từ esthétique hoàn theo như nghĩa nói  trên. Ở đây đã xuất hiện một tư duy mới mẻ. Cho đến lúc đó, cảm xúc hay các trạng thái cảm xúc chỉ được xem như những khả năng bậc thấp của con người, bị triết học xem thường. Người ta muốn xa lánh nó để tìm tới một tư duy lý tính. Sau khi khái niệm Mỹ học ra đời , xuất hiện vấn đề kết nối mỹ học với trí tuệ và đạo đức qua ngả đường của trí tưởng tượng, Trí tưởng tưởng – cái đối tượng trước đó luôn bị nghi ngờ là kẻ chủ mưu dẫn dắt con người đến với những ảo ảnh hay là ảo tưởng. Từ lúc đó trở đi , tiểu thuyết dần được thừa nhận như là một trong những khả năng sáng tạo đắt giá và dần chiếm lĩnh một vị trí ngày càng quan trọng.

17. Mỹ học ra đời ở nước Anh, đã phát triển và bứt phá ngoạn mục trong chủ nghĩalãng mạn Đức. Một sự trùng lặp khá kỳ lạ là ở Nhật Bản, trong cùng thời kỳ ấy đã xẩy ra một hiện tượng tượng tự. Vào nửa cuối của thế kỷ XVIIIeNorinaga Motoori (1730-1801) đã nhấn mạnh đến cái vị thế đứng bên trên của mono noaware ( cảm xúc về các sự vật- một phương cách tưởng tượng và chia sẻ ) so với những kiến thức và đạo đức Khổng giáo. Ông khẳng định rằng tác phẩm Truyện kể Genji ( Le Dit du Genji.1001 ) dưới cái vẻ ngoài vô luân, thực ra hàm chứa một thứ đạo đức thật sự. Những tư tưởng này hoàn toàn không chịu ảnh hưởng từ Phương Tây. Sự trùng hợp và tương đồng với những thay đổi trong quan niệm của Phương Tây  trong việc nhấn mạnh tới vai trò cảm xúc và trạngthái tâm lý có nguồn gốc từ sự xuất hiện những xã hội dân sự được kết cấu chủ yếu bởi tầng lớp thương gia và kỹ nghệ.

18.Từ một góc nhìn khác, thời kỳ này cũng đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong cách đánh giá / nhìn nhận về tiểu thuyết. Tiểu thuyết trước đó chỉ được coi là một phương tiện giải trí, những “gia vị” làm giầu thêm những cảm xúc thì giờ đây đã đảm nhận những chức năng “nghiêm túc” thuộc phạm trù nhận thức và đạo đức. Tiểu thuyết trở thành một phương tiện cho sự “ chia sẻ trong cộng đồng “ tức là một dân tộc với tư cách một cộng động cùng chung ngôn ngữ. Tiểu thuyết đóng vai trò chiếc cầu nối giai tầng trí thức với dân chúng, gắn kết các tầng lớp xã hội khác nhau nhờ vào khả năng “ chia sẻ” của nó, mục đích để hình thành nên một dân tộc.

19. Và như thế, tiểu thuyết , một thể loại bị xem thường trước đó bắt đầu vươn lên chiếm lĩnh vị trí thống trị trong văn chương, nhưng cái giá phải trả không hề rẻ. Nếu tiểu thuyết , như trước đó, chỉ là một phương tiện giải trí, một thứ gia vị tinh thần, nó không cần mang tới cái Đẹp.Để tiểu thuyết vượt lên trên được sự hiểu biết, có sức nặng hơn các quy tắc đạođức , nó phải tự tạo ra những áp lực ngày càng lớn lên chính mình. Đã có nhữngthời kỳ, tiểu thuyết phải đối đầu với những công kích từ phiá Tôn giáo và Đạo đức. Những cuộc tranh luận xung quanh chủ đề “ Tôn giáo và Văn chương” hay “ Chính trị và Văn chương” cũng liên tục nổ ra kể từ ngày tiểu thuyết lên ngôi và bành trướng những ảnh hưởng to lớn trong xã hội.

20.Trong những cuộc tranh luận về vai trò của Tôn giáo và Văn chương, những người ủng hộ sự lên ngôi của văn chương tuyên bố rằng : văn chương còn thực ra , còn đậm chất tôn giáo hơn cả những thứ tôn giáo đã bị thể chế hóa, rằng văn chương, dẫu là hư cấu, còn phụng sự cho đạo đức nhiều hơn là những rao giảng đạo đức khô khan.Còn trong những cuộc tranh luận liên quan tới quan hệ giữa văn chương và chính trị, người ta cũng khẳng định rằng, dưới một vẻ ngoài yếu đuối, phi chính trị, không bạo lực một tác phẩm văn chương có đủ khả năng dẫn dắt người đọc đi tới những hành động cách mạng nhanh hơn và xa hơn so với sự vận động của các lực lượng chính trị, và rằng dù là một sản phẩm hư cấu, văn chương vẫn thường vẫn cấp cho người đọc một hiểu biết vượt lên trên những hiểu biết thông thường. Đó chính là những gì Sartre muốn nói khi ông khẳng định rằng “ Văn học tạo ra tính khách quan của một xã hội trong trạng thái cách mạng thường trực”.

21.Giờ đây chẳng còn ai phải đứng ra bênh vực cho văn chương nữa. Đơn giản vì bây giờ chẳng còn ai thừa thời gian để lấy văn chương làm đối tượng công kích hay cạnh tranh phạm vi ảnh hưởng. Ngay ở trong một số nước theo chủ nghĩa Mác, người ta cũng né tránh đến việc đề cập ( một cách lộ liễu ) chuyện văn chương phải phục tùng chính trị, phải bị chi phối bởi chính trị. Tuy nhiên mọi việc thực ra không hề đơn giản như vẻ bề ngoài nói trên. Sự cải thiện vị trí của văn chương gắn kết với những thay đổi về đạo lý mà người ta đã đầu tư cho nó. Sau khi được giải phóng khỏi mọi định kiến, mọi lực cản , sau chiến thắng lẫy lừng khi đánh chiếm được cái vị trí độc tôn trong văn học, tiểu thuyết giờ đây có nguy cơ hóa thân  trở lại là một thứ phương tiện giải trí đơn thuần. Với tôi, điều đó cũng là một điều tốt. Tôi luôn phản đối mọi cố gắng gượng ép cố biến tiểu thuyết thành một sản phẩm mỹ học hay chính trị. Thành thực mà nói, cuộc sống có nhiều thứ quan trọng hơn văn học . Với tôi, Tiểu thuyết, nền tảng của văn chương hiện đại, là một dạng thức mang tính lịch sử và giờ đây nó đã hoàn thành vẻ vang cái sứ mệnh của nó.

(Còn tiếp)

—————————————————————————————————

Dương Thắng dịch từ tiếng Pháp. Nguồn: KôjinKaratani, « La fin de la littérature moderne »,Fabula-LhT, n° 6,« Tombeaux de la littérature », mai 2009, URL :http://www.fabula.org/lht/6/karatani.html, page consultée le 20 août 2015. Bản đăng trên Phê bình văn học đã được sự đồng ý của dịch giả.

Leave a Reply