Hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học”


Ngày 10/4, tại Hội trường Ban Tuyên giáo Trung ương số 7 Nguyễn Cảnh Chân, Hà Nội, Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học”. Đây là hội thảo quan trọng nhằm tiếp tục triển khai Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị khóa X về “Tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới”. Tham dự Hội thảo có đại diện Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Ban Tuyên giáo Trung ương; các nhà nghiên cứu lý luận phê bình văn học đang hoạt động trên cả nước, và các cơ quan thông tấn, báo chí đến đưa tin.

Tại Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình văn học Trung ương, Trưởng Ban chỉ đạo Hội thảo phát biểu khai mạc. Đồng chí Trương Tấn Sang, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và đồng chí Đinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương phát biểu chỉ đạo; PGS.TS. Đào Duy Quát, Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng thay mặt Ban Tổ chức đọc báo cáo đề dẫn.

Hội thảo đã lắng nghe, thảo luận báo cáo tham luận của GS.TS. Trần Đình Sử, PGS.TS. La Khắc Hòa, PGS.TS. Trần Ngọc Vương, GS. Mai Quốc Liên, nhà phê bình Nguyễn Hòa, PGS.TS. Hồ Thế Hà, GS. Phong Lê, TS. Lê Thành Nghị, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thiện, nhà phê bình Văn Chinh, PGS. TS. Phạm Quang Trung, nhà phê bình Chu Văn Sơn, nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan, nhà phê bình Nguyễn Văn Lưu, nhà phê bình Đỗ Ngọc Yên, Ths. Đoàn Ánh Dương…. http://phebinhvanhoc.com.vn trích đăng nội dung một số tham luận.

 PGS.TS. Hồ Thế Hà: Phê bình báo chí không có khả năng bao quát

 “Việc ngày càng có nhiều người tay ngang ngẫu hứng nhảy vào làm phê bình, điểm bình và nhận định văn học và không ít người ảo tưởng xem mình là những nhà phê bình như ai lại càng nhiều. Và nhất định trong loại người phê bình này, có hơn phân nửa là phê bình cảm hứng, không có phương pháp lý thuyết. Trong khi đó, nhiều cơ quan báo chí truyền thông lại tỏ ra thuận lợi trong việc cho công bố những bài viết ấy trên các trang phê bình của mình. Đó là một thuận lý mà cũng là nghịch lí. Thuận lý ở chỗ dù sao nó cũng phù hợp với phong cách và yêu cầu của từng cơ quan ngôn luận và nhu cầu bạn đọc phổ thông, muốn thông tin và định hướng thẩm mỹ nhanh về các tác phẩm, trào lưu văn học nào đấy một cách ngắn gọn và cập nhật. Nhưng nghịch lý ở chỗ những bài phê bình ngắn loại này mà có người gọi là “phê bình bao diêm”, “phê bình tốc hành” nhất định làm nhiễu thông tin và không ít kết quả rơi vào so le, sai chệch với giá trị tự tại của tác phẩm. Và nhất định là nó không thể nào rút ra được những nhận định có tính học thuật về quy luật, đặc điểm thi pháp và những vấn đề có tính khách quan, khoa học cho từng giai đoạn và thời kỳ văn học một cách chính xác được. Đó cũng không phải là nhiệm vụ và quan tâm của họ. Và thực sự họ không thể có khả năng khái quát ấy”.

Nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa: Bệnh “ăn theo, nói leo” của phê bình văn học

“Từ ngày quan niệm về phân loại phê bình của Albert Thibaudet (1874-1936) được giới thiệu ở Việt Nam, giới phê bình văn học đã biết tới phân loại: phê bình báo chí (phê bình của các nhà báo), phê bình chuyên nghiệp (phê bình của các giáo sư), phê bình nghệ sĩ (phê bình của nhà văn, nhà thơ…) của ông. Lẽ ra, từ góc độ khoa học, cần tiếp cận phân loại này như một tham khảo, thì một số tác giả lại hùa theo và say sưa bàn luận, và tôi coi đây là một ví dụ điển hình của văn bệnh “ăn theo, nói leo” mà không suy xét. Bởi, tiếp cận phân loại phê bình của Albert Thibaudet không khó để nhận thấy phân loại này chủ yếu đề cập tới nghề nghiệp của người viết phê bình. Và vì phân loại của Albert Thibaudet chưa chú ý đến chất lượng tác phẩm phê bình, nên có lẽ, nó chỉ phù hợp với bối cảnh một nền văn hóa, nghệ thuật, báo chí phát triển cao và lành mạnh, với đội ngũ nhà phê bình chuyên nghiệp có uy tín, với các nhà văn mà nhắc tới tên tuổi của họ thì chí ít, cũng đưa tới sự tin cậy đối với xã hội và công chúng? (…)Theo tôi, cho đến hiện tại, phân loại của Albert Thibaudet là chưa phù hợp với thực trạng phê bình văn học ở Việt Nam, và dù có phù hợp thì cũng chỉ có ý nghĩa tham khảo, không thể sử dụng như một loại “thước đo” để đánh giá người làm phê bình này thì có tư cách “đại diện cho tiếng nói phê bình của một nền văn học”, người làm phê bình kia chỉ làm công việc “bổ sung, làm sinh động”. Tôi ngờ rằng, phân loại của Albert Thibaudet đã được một số tác giả tán thưởng, chủ yếu nhằm đề cao vị trí công tác, thỏa mãn não trạng cao ngạo và hoang tưởng, hơn là sử dụng để làm sáng tỏ một vấn đề lý luận – thực tiễn?”

Nhà phê bình văn học Chu Văn Sơn: Về xu hướng dân sự hóa của văn học và vị trí của phê bình

“….Một hội thảo theo tinh thần này sẽ dễ chung chung. Ta đã có thể hình dung trước một số điểm mà bản tổng kết sẽ chốt lại. Ví như, sẽ có hai vấn đề. Trước hết, đối với giới lãnh đạo, quản lí, tổ chức thì cần phải kích hoạt, kích cầu cho phê bình phát triển bằng hai cách: một là, chăm lo hơn nữa đến đội ngũ phê bình; hai là, tạo một sân chơi thông thoáng hơn, dân chủ hơn cho phê bình. Sau nữa, với người làm phê bình, để nâng cao chất lượng hơn, cũng cần tập trung hai vấn đề. Một là, cần nâng cao trách nhiệm hơn nữa, dấn thân hơn nữa. Hai là, cần nâng cao chuyên môn hơn nữa để phê bình chuyên nghiệp hơn. Tôi nghĩ, đó sẽ là cái kết luận quen thuộc mà nhiều hội thảo phê bình kiểu này đã và sẽ đạt được. Do vậy, để có ích hơn, thiết thực hơn, cần có những hội thảo chuyên đề về các phương diện cụ thể của phê bình. Ví như, hội thảo chuyên về xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ phê bình, hoặc vai trò của các lý thuyết văn học đương đại đối với phê bình… Ngay cái vấn đề được xem là tinh thần của hội thảo lần này là “nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình” cũng vậy. Chúng ta nói đến chuyện “chất lượng”, nhưng chẳng thấy bàn sâu về thế nào là chất lượng của phê bình. Có phải phê bình chất lượng là cái roi để quất cho sáng tác lồng lên,  là cái kim châm vào huyệt đạo của sáng tác để kích hoạt nó, hay là PR cho sáng tác, hoặc phê bình chất lượng là giỏi phân tích các sáng tác phẩm như những ông thợ… Thế nào là chất lượng, chúng ta không hình dung ra, mà lại bàn về nâng cao chất lượng thì rất dễ vu vơ và chung chung.

Tôi cho rằng, một trong những vấn đề mà hội thảo như thế này rất nên quan tâm đó là hiện trạng của toàn bộ nền văn học ta lúc này. Tôi không cho rằng ở ta văn học đang bị đẩy ra ngoại vi với chủ trương buông lỏng ở tầm quản vĩ mô giống như các quốc gia nào đó. Trái lại, văn học ta vẫn đang được níu lại ở trung tâm của chiến lược vĩ mô, dù rằng thực tế, nó luôn vuột ra theo đà phát triển tự nhiên. Có thể nói, hiện trạng văn học ta là sự vận động mạnh mẽ từ một nền văn học quan phương sang một nền văn học dân sự hóa. Và đây đang là thời kì quá độ của nó. Trước đây, văn học phát triển chủ yếu với việc in trên giấy, khâu viết phụ thuộc rất nhiều vào khâu xuất bản, in ấn, phát hành trong một guồng máy quản lí chung nặng tính quan phương. Nên phê bình của văn học giấy in, dù muốn dù không, cũng là một khâu của guồng máy quan phương đó. Còn giờ đây, do sự phát triển vũ bão của công nghệ thông tin, của internet, đã xuất hiện kiểu người viết đồng thời là người xuất bản, người in ấn, lưu hành, vì thế mà hoạt động văn học được dân chủ hóa nhiều hơn, văn học đang thoát dần ra khỏi tính quan phương đó để sống cái đời sống dân sự của nó. Văn học mạng chỉ là phần nổi của tảng băng trôi văn học dân sự hóa đó thôi. Với một nền văn học như vậy, không thể ứng xử bằng cách hiểu cũ, cách quản lí cũ mà phù hợp được. Và đương nhiên, phê bình cũng không thể như cũ. Nó đòi hỏi những nhà phê bình kiểu khác, một nền phê bình kiểu khác. Không tập trung nhận thức rõ hiện trạng này với tất cả những biểu hiện và diễn biến vô cùng phức tạp của nó để cập nhật, thì chúng ta khó định dạng và định vị được phê bình trong thời này. Do vậy cũng khó mà bàn được thực sự về chất lượng hay hiệu quả của phê bình. Tôi cho rằng, nếu như hội thảo hôm nay bàn về vấn đề như thế, thì chắc kết quả sẽ thiết thực hơn nhiều.

 PGS.TS. Văn Giá: Cần có ấn phẩm Tạp chí Lý luận – phê bình

“ Những đề xuất của tôi dựa trên một giả định rằng bên cạnh tạp chí Thơ, tạp chí Văn học nước ngoài, tạp chí Nhà văn như đang có, Hội Nhà văn Việt Nam rất nên có thêm một tạp chí chuyên cho lĩnh vực lý luận – phê bình văn học (LL-PBVH) như có lần tôi đã đề xuất. Có thể tôi bị cho là người lãng mạn khi đưa ra mô hình hoạt động cho một Tạp chí chuyên LL-PBVH mới đang còn nằm trong ý tưởng. Nhưng tôi vẫn cứ nghĩ rằng nếu chúng ta muốn làm thật (chứ không hô hào suông) cho sự chấn hưng LL-PBVH hiện nay thì cần làm, và có thể làm được. Vâng, tạp chí này bao gồm hai mảng lý luận và phê bình. Phần lý luận vô cùng quan trọng. Nó là phần trí tuệ anh minh nhất của phê bình, làm điểm tựa cho phê bình phát triển. Nó cũng lại luôn được tiếp sức và bổ sung các tư liệu thực tiễn từ phê bình và lịch sử văn học. Cho nên, không thể và không nên chỉ có riêng tạp chí phê bình, hoặc nếu muốn tách riêng, thì đồng thời phải có cả hai: tạp chí lý luận và tạp chí phê bình. Nhưng trong điều kiện hiện nay, làm cho tốt một ấn phẩm mang tên Tạp chí lý luận- phê bình văn học đã là một cố gắng lớn. Mô hình tổng quát của Tạp chí LL-PBVH được hình dung 2 loại: mô hình tổ chức và mô hình hoạt động.

Thứ nhất, mô hình tổ chức: Mô hình này được hình dung qua hai cấp độ: Ban điều hành chung và Hội đồng giám tuyển các bài báo khoa học.

– Ban điều hành: Ban này thực hiện nhiệm vụ điều hành chung về phương hướng hoạt động, chiến lược phát triển, các chủ đề của mỗi số, kế hoạch dài hạn và ngắn hạn. Có một nguyên tắc của Ban điều hành là vị trí của ông Trưởng ban điều hành không nên thuộc một người duy nhất và cố định, mà phải luân phiên. Tại sao phải luân phiên? Luân phiên để mỗi người chịu trách nhiệm và phát huy hết năng lực sáng tạo của mình. Và nhờ vậy, mỗi một người cũng sẽ để lại những dấu ấn đặc sắc của mình trên mỗi tạp chí mà mình điều hành.

Cách làm này đã có từ thời tờ báo Ngày nay của Tự lực văn đoàn. Theo hồi ký của một số nhà báo cho hay: trong các thành viên chủ chốt như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, các ông phân công nhau cứ lần lượt, mỗi ông chịu trách nhiệm tổ chức một số trên cái khung kế hoạch chung đã định sẵn từ trước. Nhờ vậy, nếu ai đã từng đọc các số Ngày Nay, mỗi số là một đặc sắc riêng chất lượng, đặc sắc mà vẫn đảm bảo tính thống nhất mang tầm chiến lược của Tòa soạn. Tại sao chúng ta lại không tham khảo trường hợp này?

– Hội đồng giám tuyển độc lập. Chức năng của Hội đồng giám tuyển này nhằm đánh giá chất lượng các bài viết, và tư vấn cho các vị cầm chịch điều hành (cao nhất là ông TBT) quyết định xem có sử dụng hay không. Vị trí Chủ tịch Hội đồng giám tuyển này cũng hoạt động theo cách luân phiên. Xin lưu ý là cách luân phiên vô cùng có lợi, nó phát huy được  cá tính sáng tạo, dám chịu trách nhiệm, tinh thần dân chủ, công bằng, lấy mục đích khoa học làm tối thượng. Nó tránh xa cái thói chuyên quyền độc đoán, tư lợi, cánh hẩu, đơn điệu, trì trệ như không ít báo chí của chúng ta hiện nay mắc phải.

Thứ hai, mô hình hoạt động:

-Ban điều hành chịu trách nhiệm cao nhất về tất cả các khâu: đường lối hoạt động, chất lượng bài vở, hoạt động phóng viên và cộng tác viên, hoạt động bạn đọc, trị sự, kinh doanh phát hành, đối nội đối ngoại. Ban này, theo cơ cấu của các tòa soạn hiện nay, ông Tổng biên tập cầm chịch. Nếu theo cách điều hành luân phiên như trên kia, vai trò ông Tổng biên tập không hẳn là nhẹ đi, mà có khi còn nặng hơn, bởi vì ông ta phải tìm được người và dám/ tin tưởng trao quyền luân phiên cho từng người trong Ban điều hành phụ trách từng số báo.

Thêm nữa, căn cứ vào các hiện tượng và các vấn đề văn học cụ thể trong thực tiễn văn chương, Ban điều hành phải chủ động hoạch định, lên kế hoạch, tìm người đặt bài vở theo cách “chọn mặt gửi vàng”. Làm điều này để giành thế chủ động từ phía Tạp chí, nhằm bao quát thường xuyên và bắt kịp thực tiễn văn học, tránh bỏ sót hoặc sa vào những trường hợp không đích đáng.

– Hội đồng giám tuyển gồm các nhà NC, LL-PB và các nhà văn có uy tín chuyên môn, có tinh thần kỷ luật nghề nghiệp, tinh thần hợp tác, thống nhất ý chí vì một tạp chí chất lượng cao. Trước một bài báo tòa soạn nhận được, người điều hành sẽ xem xét, lựa chọn người giám tuyển để giao bài. Người giám tuyển phải lấy uy tín chuyên môn của mình để thẩm định và trình bày trước Hội đồng giám tuyển về lý do tại sao lại đề cử đăng hoặc không được đăng. Tùy theo tính chất và mức độ học thuật của từng bài báo mà quyết định số lượng bao nhiêu giám tuyển là đủ hoặc phải đưa ra Hội đồng giám tuyển bàn thảo quyết định”

Leave a Reply