Khái niệm cốt truyện (Fabula)


O.N. Kulinski

CỐT TRUYỆN (Fabula, gốc Latinh, có nghĩa là tin đồn, đàm đạo, huyền thoại, cổ tích, truyền thuyết, ngụ ngôn) là phạm trù được sử dụng để xác định đặc trưng của đối tượng thẩm mĩ ở bình diện khai triển vận động của nó, tức là biểu đạt tiến trình sự kiện trong thế giới của nhân vật, xuất hiện trong ý thức độc giả nhờ vào sự kể chuyện (trần thuật).

Trong các công trình nghiên cứu của các nhà hình thức luận Nga, “cốt truyện” (“fibula”) lần đầu tiên được giới thuyết rành mạch và được sử dụng với tư cách là khái niệm có quan hệ với khái niệm “truyện kể” (“sujet”). Cốt truyện (fabula) là nền tảng sự kiện xác thực hoặc hư cấu của tác phẩm nghệ thuật, đồng thời, cũng như truyện kể (sujet), nó là phương thức được tác giả lựa chọn để chuyển tải câu chuyện (recit, histoire) của nhân vật. Với các nhà hình thức luận, cặp đối lập “cốt truyện (“fabula”) – truyện kể” (“sujet”) đã cụ thể hoá – ở cấp độ “cấu trúc tác phẩm thi ca” (M. Bakhtin) – song đề khởi thuỷ và có ý nghĩa tối quan trọng “vật chất – thủ pháp” làm nên nền móng quan niệm về hoạt động thẩm mĩ như là “sự huỷ diệt nội dung bằng hình thức” (L. Vygotski). Quan niệm “nghệ thuật như là thủ pháp”, như là “sự lạ hoá” (V. Sklovski) chất liệu trơ lì, lãnh đạm về mặt thẩm mĩ đã khiến các nhà hình thức luận chú ý tới tương quan giữa cốt truyện (fabula) và truyện kể (sujet). Truyện kể (sujet) là sự phủ định cốt truyện (fabula): tiến hành “kéo sự vật (ở đây là câu chuyện “xác thực”.- ND) ra khỏi sự thụ cảm tự đông, máy móc” (V. Sklovski) bằng cách phá vỡ chuỗi sự kiện “tự nhiên” (“bình thường”, tức là ít hiệu quả thẩm mĩ) theo kiểu này hay kiểu kia, sẽ xuất hiện đối tượng có ý nghĩa nghệ thuật.

Tranh luận với quan niệm nói trên về tương quan giữa cốt truyện (fabula) và truyện kể (sujet) (trong ngữ cảnh phê bình toàn diện cách hiểu của phái hình thức luận về đặc trưng của hoạt động thẩm mĩ và hiệu quả của nó), M. Bakhtin đề xuất quan niệm về sự tương tác bổ trợ thẩm mĩ giữa cốt truyện (fabula – “sự kiện được kể”) và truyện kể (“sự kiện của bản thân việc kể chuyện”) như là “yếu tố cấu trúc thống nhất của tác phẩm”. Quan điểm này về sau này chiếm ưu thế tuyệt đối trong nghiên cứu Nga. Trong khoa học hiện nay, cặp đối lập “truyện kể – cốt truyện” (“sujet – fabula”) thường được thay bằng cặp “câu chuyện – diễn ngôn” (“histoire – discours).
Lã Nguyên dịch, nguồn: Поэтика//Словарь актуальных терминов и понятий.- Изд. Кулагиной, Intrada.- 2008. Cтр. 277.

Leave a Reply