Kí hiệu học văn học


Tz. Todorrov 

Tiêu đề của báo cáo này  và tên của phân ban, mà đó là lí do để viết ra nó, có thể tạo ra ấn tượng rằng hai khái niệm – “ký hiệu học” và “văn học” – đều hoàn toàn hợp pháp. Nhiệm vụ đầu tiên của chúng tôi sẽ là xua tan ảo tưởng về điều đó. Xin bắt đầu với thuật ngữ “ký hiệu học”. Trong từ này chứa đựng toàn bộ quan niệm dựa trên niềm tin rằng nó là thích hợp để thống nhất tất cả các loại kiến thức về các đối tượng, được gọi là “kí hiệu”.  Trong khi đó, khẳng định như vậy không phải là hiển nhiên. Một trong hai lí do của vấn đề là: hoặc là, nếu quả thật bất kỳ kí hiệu nào tương tự như kí hiệu của ngôn ngữ tự nhiên, là thứ kí hiệu được nghiên cứu tốt hơn so với kí hiệu khác, và do đó – trong một ý nghĩa rộng hơn – tất cả các kí  hiệu đều giống nhau. Tuy nhiên, lập luận này không thể chấp nhận được như một tiên đề, bởi vì nó cần được chứng minh. Thậm chí một sự tìm hiểu hời hợt về vấn đề cũng cho phép chúng ta rút ra nhiều phản chứng. Nhưng nếu luận đề trên là chính xác, thì lúc đó vấn đề phải chăng là không cần xây dựng một ngành khoa học mới, ký hiệu học, mà chỉ cần mở rộng phạm vi của khoa học đã có, là ngôn ngữ học? Hoặc là nếu quả thật rằng tất cả các kí hiệu khác không giống như kí hiệu của ngôn ngữ tự nhiên, và do đó – theo nghĩa rộng hơn – tuy không giống nhau, nhưng chúng vẫn có một số đặc điểm phổ biến, có thể  biện minh cho sự thống nhất của chúng. Nhưng sau khi tìm thấy một đặc điểm chung của tất cả các kí hiệu có thể có  chúng ta chắc chắn tìm thấy một sự nghèo nàn cùng cực của nó (đó sẽ là gần như một từ đồng nghĩa với “kết hợp ” hoặc ” tương đương ” ). Cố gắng tạo ra cả một bộ môn khoa học trên một không gian hẹp (hoặc, nếu muốn, sẽ rất rộng) như vậy – điều đó giống như tuyên bố rằng có một “khoa học về mối quan hệ” hay “khoa học về ý nghĩa.” Vẫn còn một khả năng thứ ba: các thuật ngữ giống nhau được sử dụng trong các lĩnh vực khác nhau của ký hiệu học nên được – tạm thời chưa có chứng minh ngược lai – coi như là từ đồng âm (số lượng của chúng hết sức ít: cái biểu đạt, cái được biểu đạt, trục lựa chọn, trục kết hợp, hình hiệu, chỉ hiệu).  Hiện tại vẫn chưa biết rõ “ký hiệu học của âm nhạc” có thể học hỏi được gì từ “ký hiệu học kiến trúc đô thị” và kí hiệu học kiến trúc chưa biết học được gì từ “ký hiệu học nghiên cứu ngôn ngữ của các khoa học”, nói đơn giản hơn, vẫn chưa rõ những lợi ích có thể thu được bắt nguồn từ một sự kết hợp của các ngành dưới tên gọi chung “ký hiệu học “. Tuy nhiên, chúng ta sẽ chưa rút ra bất cứ kết luận nào về cuộc hội thảo này từ các lập luận nêu trên.

Chúng tôi chuyển ngay sang “văn học”. Nhiệm vụ không phải là để tìm hiểu xem văn học có “tồn tại” hay không, bởi vì khái niệm đó là hiển nhiên, [ 351 ] mà vấn đề là xác định xem một khái niệm như thế có tính khoa học đến đâu, và tình trạng tính ký hiệu của nó như thế nào. Cho đến nay, chưa có ai có thể đưa ra một định nghĩa vững chắc về văn học. Xin lưu ý hai định nghĩa phổ biến nhất. Theo định nghĩa thứ nhất, tính chất nổi bật nhất của diễn ngôn văn học là các câu tạo nên nó không phải là sự thật mà cũng không phải giả dối, nhưng chúng tạo ra một hiện thực hư cấu. Tuy nhiên, một mặt, không phải tất cả văn học đều là hư cấu (fiction) – nằm ngoài định nghĩa này là thơ trữ tình, một số văn bản giáo khoa (sapientiaux), các tùy bút,  và mặt khác, không phải mọi hư cấu đều là văn học, ví dụ như huyền thoại. Theo định nghĩa thứ hai, đặc điểm nổi bật nhất của diễn ngôn văn học là, nhờ tính tổ chức hệ thống của nó, mà nó tập trung chú ý vào bản thân của thông báo vì chính bản thân nó. Tuy nhiên, nếu xác định đúng ý nghĩa của các từ trong định nghĩa này, chúng ta hiểu rằng đó là một định nghĩa quá hẹp hoặc quá rộng: một mặt, tính tổ chức và tính hệ thống là đặc trưng của bất cứ diễn ngôn nào; mặt khác, – ngôn ngữ của tiểu thuyết, chẳng hạn, có thể không chỉ được cảm nhận như là ngôn ngữ “vì bản thân nó”. Bất cứ thuộc tính nào được coi là vốn có của tác phẩm văn học ta dều có thể tìm thấy trong nhiều văn bản ngoài văn học, mà đó là chỗ yếu chết người của các công trình lí