Lê Thành Nghị: phê bình trực chiến bây giờ ở trong tay các nhà báo


Lý luận văn học đang trong tình trạng kém năng động so với sáng tác… tự nó buông lỏng vai trò dẫn dắt sáng tác”. “Các luận điểm của lý luận Mác xít, của đường lối văn nghệ của Đảng tránh lối vận dụng máy móc đã đành, nhưng lại có biểu hiện không được vận dụng như là một bộ phận thường xuyên phải gắn với sự xanh tươi của đời sống văn nghệ, mà nhiều khi như là những viện dẫn mang tính minh họa, thậm chí có thể có quan niệm e ngại sợ sa vào giáo điều, bảo thủ… Khác hẳn với trước đây, nhưng nguyên lý mỹ học Mác xít thường được trích dẫn như là chìa khóa, như là những hòn đá tảng để diễn giải các hiện tượng văn học, thì lúc này tần suất những ý kiến của lý luận phương Tây đang có xu hướng bị lạm dụng”. “Không phải tất cả những lý thuyết của nước ngoài đều phù hợp, tương thích với tầm đón đợi của công chúng tiếp nhận Việt Nam. Đấy là chưa nói chính phương Tây cũng đang có những biểu hiện khủng hoảng, nhiều lý thuyết xuất hiện từ những năm 50 của thế kỷ XX, có thứ đã bị vượt qua, có thứ bị chính tác của nó bác bỏ, thay đổi. Trong một số công trình lý luận gần đây có tác giả quá nhấn mạnh vai trò bản năng của sáng tạo văn học trong khi bỏ qua ý nghĩa xã hội – lịch sử của tác phẩm, quá nhấn mạnh hình thức nghệ thuật mà có phần xem nhẹ nội dung, hoặc không xem xét nội dung trong mối quan hệ với hình thức, có tác giả, đặc biệt là các tác giả trẻ vận dụng lý thuyết chưa nhuyễn, còn nặng về thích thú giới thiệu các khái niệm trong khi ít bám sát, hoặc không xuất phát từ thực tế văn học Việt Nam”.

“Nhìn chung phê bình văn học vẫn là khâu yếu nhất của văn học hôm nay. Đó là:

– Phê bình dường như đứng ngoài cuộc cho nên không bao quát được tình hình sáng tác đang có nhiều thay đổi. Thiếu những công trình nhìn nhận kịp thời cái đang diễn ra của đời sống văn học, từ đó thiếu những nhận định khoa học về một thực thể đang biến đổi. Cái tích cực chưa được khẳng định mạnh mẽ, cái tiêu cực chưa được ngăn chặn kịp thời. Mặt khác, phê bình đôi khi tỏ ra lúng túng trước cái mới… Từ việc không bao quát được hết thực tế sáng tác, đến lúng túng, và ngộ nhận trước những biểu hiện khác biệt của thực tế sáng tác văn học, phê bình chưa thực sự đáng tin cậy, và vì vậy chưa có hiệu quả cao trong việc tác động vào công việc của người sáng tạo, của người tiếp nhận như là một hệ quả

– Thiếu tính chuyên nghiệp trong những bài viết biểu hiện trên cả hai khía cạnh: trong khi có hiện tượng sính lý thuyết, thiếu thực tiễn thì vẫn có nhiều bài viết theo lối cảm nhận cảm tính, đặc biệt là phê bình báo chí…. Phê bình trên báo chí thường rất ăn xổi ở thì. Phóng viên báo chí có thể viết đủ thể loại từ văn học đến sân khấu, điện ảnh, lễ hội dân gian… cho nên kiến thức thường không sâu, bài viết thường mang tính quảng cáo. Hoặc là tâng bốc, giật tít to nhưng nội dung bài viết lại nghèo nàn, thiếu thuyết phục. Hoặc rồi đọc qua loa rồi khen chê cảm tính, rất ít khi được nhìn nhận theo một cơ sở lý thuyết nào đó. Nếu kiểu phê bình văn học sính lý thuyết, thiếu thực tiễn thể hiện sự lúng túng của người viết, tạo ra sự rối rắm trong tiếp nhận, thì kiểu phê bình báo chí nặng về cảm tính làm người sáng tạo và người tiếp nhận nhàm chán là không tránh khỏi

– Đội ngũ nhưng người viết phê bình không đến nỗi phải đốt đuốc đi tìm nhưng cũng không thể nói là hùng hậu. Lực lượng đã ít, mặt khác, ít viết, ngại đọc, sợ va chạm, muốn yên thân là tâm lý chung của cả giới. Một sự phẳng lặng, tẻ nhạt kéo dài từ trước và vẫn còn cho đến tận hôm nay. Một sự bằng lòng với những giá trị trung bình đang làm cho sáng tác văn học ít có khả năng vương đến những đột biến. Những người trước đây tích cực bây giờ chuyển sang những lĩnh vực khác như khảo cứu, dịch thuật, làm sách tư liệu, viết về các vấn đề văn hóa. Lớp phê bình trẻ từ các viện nghiên cứu, các trường đại học, độ mươi lăm cây bút, ra đời tự phát và công việc chính của họ không phải là phê bình, vì thế không viết cũng không sao. Cái ta vẫn gọi làphê bình trực chiến bây giờ ở trong tay các nhà báo và chất lượng như ta đã biết…

Một số kiến nghị:

– Muốn nâng cao chất lượng lý luận, phê bình, trước hết cần tiếp tục đổi mới tư duy để hiện đại hóa lý luận, phê bình. Tư tưởng lý luận văn học làm nền tảng cho việc phát triển chung của đất nước là chủ nghĩa Mác – Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Trong định hướng đó, mỹ học Mác xít và tư tưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật là những cơ sở mang tính nguyên tắc, là kim chỉ nam cho sự phát triển và đổi mới văn học nghệ thuật nước ta theo hướng hiện đại hóa, trong đó có lý luận phê bình… Nhưng để hiện đại hóa lý luận, đã đến lúc cần có những nghiên cứu sâu hơn nữa những luận điểm chủ nghĩa Mác Lê nin về văn hóa nghệ thuật, tạo thêm sức thanh xuân cho chúng kể cả những luận điểm vẫn còn nguyên giá trị.

– Chất lượng và hiệu quả lý luận phê bình không những đòi hỏi sự hoàn thiện về mặt lý thuyết mà còn luôn luôn phải xuất phát từ thực tiễn, tác động mạnh mẽ vào thực tiễn sáng tác… nhà quản lý cần có nhiều chính sách hơn nữa, nhà lý luận phê bình cần tích cực nhập cuộc, tiếp tục đổi mới và phát triển để lý luận phê bình đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của công chúng văn học Việt Nam.

– Cần khuyến khích và tổ chức dịch và giới thiệu thêm những lý thuyết văn chương nước ngoài, nếu chưa có điều kiện dịch đầy đủ thì dịch những lý thuyết quan trọng nhất. Những lý thuyết này có thể có thứ chưa có những tương thích với văn học trong nước, tuy nhiên về lâu về dài là cần thiết…

– Hiệu quả của lý luận, phê bình có khi đến từ việc làm tưởng khác xa với văn học. Đó là không ngừng mở rộng dân chủ. Dân chủ kích thích những tìm tòi tư tưởng và nghệ thuật táo bạo, tạo điều kiện kích thích hoạt động phê bình.

(Trích Báo cáo đề dẫn “Lý luận phê bình trước thực tế sáng tác hôm nay”, Hội nghị Lý luận phê bình văn học lần thứ III-  “Nâng cao chất lượng, hiệu quả của lý luận, phê bình văn học”,  ngày 4-5/6/2013, thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc)

Leave a Reply