Mai Văn Phấn, nhà thơ có bản sắc


Bằng Việt

[…]  Đồng Đức Bốn và Mai Văn Phấn đều là những nhà thơ có bản sắc và dám cách tân mạnh mẽ. Tuy nhiên, cả hai anh đều không chọn lối phủ định sạch trơn cái cũ để vạch ra lấy được một cách đi mới tinh, một lối nói mới tinh, theo kiểu hiểu về Cách mạng của chú AQ nhà Lỗ Tấn, là Cách mạng là phải cách bỏ cái mạng cũ đi. Điều thấy rõ, là cả hai anh đều biết tận dụng toàn bộ những ưu điểm đã tích lũy được trong thơ cổ điển và các đỉnh cao của thơ quá khứ, để tự vượt lên mình, vẫn đứng vững trên các cao điểm cũ mà tạo nên đỉnh cao mới hơn. Nếu chơi chữ như người phương Tây hay nói, thì thơ cả hai anh chọn con đường đi lên bằng sự tiến hóa (évolution), chứ chưa hẳn đã cần phải làm hẳn một cuộc lật đổ bạo liệt theo kiểu cách mạng (révolution). Tôi không tin lắm vào những tuyên ngôn lật đổ từ gốc đến ngọn trong sáng tác, vì chúng ta đều biết rằng văn hóa đi lên được là nhờ sự tiếp biến, sự chọn lọc mọi tinh hoa để kết tinh, biết kế thừa những giá trị bền vững từ cha ông, chứ chưa bao giờ văn hóa lại chọn cách phủ định sạch trơn, nhằm mò mẫm đi lại từ đầu mà lại thành công.[…]

Tôi rất thích quan niệm “vượt thoát” mà Mai Văn Phấn phát biểu trong một cuộc phỏng vấn. Đúng là nhà thơ phải biết tự làm mới mình bằng cách vượt thoát. Dám vượt thoát là cũng đau đớn và chật vật lắm, không dễ dàng gì, nhưng nếu cứ tự huyễn hoặc mình bằng những thành tựu đã có, tự ru ngủ bằng bài ca an phận và không dám phiêu lưu nữa, thì chỉ còn có cách cứ ngủ yên trên vinh quang cũ, đâu dám nhúc nhích gì? Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Ngọc cũng có một khái niệm độc đáo về văn hóa, ông cho rằng văn hóa đi lên bằng cách “vượt gộp”, tức là có vượt lên, nhưng vẫn gộp vào cái có sẵn có giá trị từ trước để mang theo, chứ không cởi ra mà vứt bỏ nó. Văn hóa Việt Nam chẳng hạn, theo ông, là có hiện tượng “vượt gộp”, dù có tiếp thu văn hóa Trung Quốc, văn hóa Pháp và các nền văn hóa mà dân tộc ta đã tiếp xúc và học hỏi, nhưng vẫn giữ được bản sắc của mình, dù vẫn khôn khéo hòa nhập vào mình những gì là tinh hoa của các nền văn minh khác. Điều đó hoàn toàn đúng. Tuy nhiên, nói riêng về thơ, thì tôi vẫn chấp nhận và thích thú khái niệm “vượt thoát” của Mai Văn Phấn. Thơ phải biến hóa nhẹ nhàng, thơ phải bay được, đừng có tham lam mà cái gì cũng phải cố giữ, cố níu kéo, cố ôm theo một cách khiên cưỡng cho đủ, cho cân đối, cho phải đạo! Làm thế, coi chừng sẽ giết chết thơ. Khi Thơ Mới đã có một cách thể hiện khác, làm câu thơ uyển chuyển và giàu nhạc tính, tung hứng đến mức phóng túng, thì làm sao còn cố giữ luật bằng trắc nghiêm ngặt của câu thơ luật Đường trước đó nữa, chưa kể những lối nói biền ngẫu và đối nhau chan chát của các câu thơ kiểu cũ, dù rất hay một thời, nhưng đến lúc không thể dùng được nữa! Chính vì thế, tôi cho rằng khái niệm vượt thoát của Mai Văn Phấn trong thơ là có lý, và là một khái niệm sáng tạo.

 Tôi cũng rất chú ý đến khái niệm “vong thân” khi Mai Văn Phấn đề cập đến sự dũng cảm của nhà thơ dám luôn luôn tự rời bỏ thể trạng đã định hình của mình, dám “thoát xác”, và ra khỏi nhân thân được coi như bản thể đã mặc định của mình, một nhân cách đã được biểu hiện lặp đi lặp lại quen thuộc trong thơ của mình. Đấy là một quan niệm, chỉ có thể dám thực hiện, khi nhà thơ còn tràn đầy sức trẻ, còn dám tự bung phá, còn dám tự đổi hẳn vai diễn trên sân khấu của đời mình. Tôi hoàn toàn tán thành quan niệm đó trong thơ, tuy nhiên, từ “vong thân” có vẻ khó hiểu và chưa lột tả hết ý muốn cần thể hiện ra, tôi thích cách dịch từ này sang tiếng Anh (cũng được in cùng trong Tuyển thơ Mai Văn Phấn) là “Escape from personality”, có lẽ đạt hơn và dễ hiểu hơn nhiều .

 Sau khi đã “vong thân” và “vượt thoát”, Mai Văn Phấn nói rằng, anh đã đạt đến sự “thong dong”. Tôi cũng tin như thế và chúc mừng anh, vì đến đó, có lẽ, nhà thơ đã “ngộ” ra được cái đạo làm thơ và thẩm định thơ, nên đã tự ra thoát khỏi những gì trói buộc cũ và làm khổ mình trước đó.

 Về quan điểm học thuật, tôi cũng hết sức nhất trí với Mai Văn Phấn khi anh cho rằng phong cách thơ theo chủ nghĩa hậu hiện đại không hề là đích đến của thơ (như một vài bạn trẻ hôm nay quan niệm). Trên thế giới, người ta cũng đi qua cái chủ nghĩa đó khá lâu rồi, nó cũng chỉ là một chỗ đỗ, một chỗ nghỉ chân trên suốt hành trình dài, nhằm đi tìm một phong cách sáng tác thật đích đáng, thỏa mãn nhu cầu của sự phát triển văn học đang có nhiều khủng hoảng và khúc mắc hiện nay. Bây giờ, người ta đang đua nhau trở về với chủ nghĩa tân cổ điển, tức là tái lập lại chủ nghĩa cổ điển ở tầm cao hơn hẳn một đầu, nằm trên một vòng xoáy trôn ốc cao hơn, trong cả vòng quay của tiến hóa. Để dễ hình dung, ta cứ tưởng tượng như ta đang thắp nén hương vòng, khi cháy hết vòng cũ thì hương sẽ tự động cháy lên đến vòng mới cao hơn. Quy luật của tiến hóa cũng là như vậy mà thôi!

 Tuy nhiên, chúng ta đâu có chăm chăm chỉ trông cậy vào các quan niệm (hay chủ nghĩa!), nó vẫn chỉ là lý thuyết trừu tượng, cái quan trọng là ta biến được các quan niệm và chủ kiến của mình thành ra tác phẩm có xương thịt, có vóc dáng thực, có hồn cốt thực. Điều chúng ta trông đợi đó, các anh Đồng Đức Bốn và Mai Văn Phấn đã làm được, mỗi người theo một cách, dù chưa phải đã “mười phân vẹn mười”, nhưng hoàn toàn là một lối đi mở, có thể còn đi tiếp được xa hơn, có sức rướn, sức bay mạnh mẽ và thuyết phục hơn. Chỉ tiếc, là Đồng Đức Bốn đã không còn nữa!

Nguồn: Copyright © 2013 – PHÊ BÌNH VĂN HỌC

Leave a Reply