Michel Houllebecq: Tôi không kiếm tìm sự thực nhân loại trên những trang viết


Bản Đồ Và Vùng Đất – cuốn tiểu thuyết mới nhất của Michel Houllebecq, xứng đáng để chúng ta đọc đi đọc lại nhiều lần.Trong cuốn sách chừng 400 trang này, dưới ngòi bút biến ảo của Houllebecq, thế giới của những sự việc trình bầy theo lối trần thuật cổ điển kề vai sát cánh với thế giới của những sự việc trình bầy theo một thứ nghệ thuật sắp đặt. Ngụy trang bằng một vẻ dửng dưng, Houllebecq thực ra đã cống hiến tất cả những gì có thể. Viết xong cuốn tiểu thuyết này, ông không chỉ tiều tụy kiệt sức,hơn thế nữa người ta nhận thấy một tâm thế hoang mang khiếp sợ nơi ông.Chúng ta, những độc giả, nên biết ơn với những gì ông đã trao gửi cho chúng ta.Nhân dịp Bản Đồ Và Vùng Đất được trao giải thưởng danh giá Goncourt, Tạp chí Le Magazine Littéraire đã có một cuộc phỏng vấn độc quyền nhà văn. Thực hiện:Joseph Macé-Scaron.

 *

 

Trong những trao đổi của ông với Bernard- Henri Lesvy (trong cuốn Những kẻ thù của công chúng  ), ông đã nói rằng, trong những năm 1950, người ta có thể chấp nhận một thứ văn chương bi quan, còn giờ đây, thứ văn chương như thế sẽ bị coi là “ bất lịch sự”

Houllebecq : Có một mệnh lệnh “ngầm” nhưng luôn thường trực,đó là hãy đem đến một hy vọng, hãy truyền đi một thông điệp an ủi hay chia sẻ, nếu chúng ta từ chối nhiệm vụ đó, mọi việc sẽ trở nên tồi tệ. Tôi không thể không tính đến điều đó.Gần như trong mọi hoàn cảnh, thỉnh thoảng chúng ta cũng đưa vào một vài góc nhìn hài hước các sự vật, nhưng tôi không đồng ý với ý kiến cho rằng hài hước, đólà âm hưởng chủ đạo của Bản Đồ và Vùng Đất.Cuốn tiểu thuyết này thậm chí nhiều chất bi kịch hơn tất cả những cuốn trước đây của tôi.Ngay từ những trang đầu tiên, cha của Jed Matin đã cận kề cái chết và người đọc bắt buộc phải chứng kiến và nghĩ về cái bi kịch giản đơn mang tên gọi là “cái chết”này. Bạn nói về văn chương lạc quan hay bi quan, nhưng với tôi, chỉ có hai loại văn chương ; lãng mạn hay bi kịch. Nên nhớ rằng , nếu thiếu vắng đi một niềm tin vào cuộc sống vĩnh hằng, chủ nghĩa lãng mạn sẽ ở vào một hoàn cảnh hết sức khó khăn. Cái chết của nhân vật này – Jean- Pierre Martin- có thể là cái gì cũng được, nhưng nhất quyết không thể là lãng mạn. Bằng việc chọn cho mình “ cái chết êm ái”, chẳng phải ông đã giao cái phần cuối cùng của cuộc đời mình cho sự quyết định của kỹ thuật. Trong cuốn tiểu thuyết, tôi đã kể về cái phong tục của người Madagascar : khai quật các xác chết lên để cử hành các buổi lễ trước khi lại chôn họ xuống. Cái phong tục đó làm chúng ta rùng mình và bị chấn động. Nhưng với họ, việc này thể hiện một ý nguyện muốn bảo vệ người đã chết bằng một cách mai táng đặc biệt.

Trong Bản Đồ và Vùng Đất,ông đã để cho những thế giới trần thuật và thế giới sắp đặt cùng chung sống , hai thế giới này giao thoa ở những chủ đề vô cùng đa dạng: Một trợ lý báo chí trong lĩnh vực nghệ thuật đương đại, một con chó của ông cảnh sát trưởng và một cửa hàng tạp hóa tự phục vụ,bằng cách nào mà ông đã dẫn dắt các câu chuyện mà không gây cảm tưởng cái này dẫm chân lên cái kia?

Tôi đồng ý với nhận xét của bạn, nhưng tôi thực sự gặp khó khăn để nói ra xem tôi đã làm điều đó như thế nào. Nói chung sẽ không có nhiều trở ngại lớn khi ta muốn kết nối các chủ đề khá xa nhau trong cùng một tiến trình trần thuật,nhưng khi ta cố gắng thêm vào những mô tả này các ý tưởng tổng quát hơn để mở ra những hướng mới, khi đó câu chuyện trở nên lỏng lẻo và việc dẫn dắt chúng là một công việc gần như là bất khả. Càng cố gắng sắp đặt các yếu tố khác nhau, tôi càng bị kích thích và để hoàn thành điều đó cần tới một nỗ lực lớn lao nhưng nếu thành công ,điều đó lại làm tôi phấn khích lạ thường.

Nhân vật chính, Jed Martin, là hình ảnh của một nghệ sĩ đương đại. Anh ta đã trải qua một chuỗi các trạng thái. Ở mỗi một giai đoạn nghệ thuật, luôn có một sự tiến hóa, một dạng phát kiến kiểu Copernic nẩy sinh ở bên trong anh ta?

Động lực gì thúc đẩy một nghệ sĩ chuyển từ một giai đoạn sáng tạo nghệ thuật này sang một giai đoạn khác sẽ luôn mãi là một bí ẩn. Thực tâm, tôi nghĩ rằng đôi khi chúng ta không thể giải thích được nó. Khi bắt đầu quan tâm tới con người, Jed nghĩ mình phải trở về với hội họa. Với anh ta , đó không hề là chuyện nhỏ. Anh ta biết vẽ, biết các kỹ thuật sơn dầu, nhưng sáng tác bằng cây cọ lại là chuyện khác. Trong những dòng đầu tiên, tôi mô tả một cuộc trò truyện giữa Jeff Koons và Damien Hirst , người đọc sẽ nghĩ rằng đó  là một cuộc gập gỡ đã thực sự xẩy ra và họ sẽ sửng sốt khi vỡ lẽ ra rằng đó chỉ là một bức tranh của Jed. Tôi chủ ý để sự mơ hồ lơ lửng trôi đi , sự sửng sốt của người đọc ở đây sẽ là một khởi đầu tốt cho việc đọc của họ.

Liên quan tới hai nghệ sĩ mà ông vừa nhắc tới, tôi có cảm tưởng rằng những dự án của ông có một cái gì đó tương đồng với phương cách của Damien Hirst: nắm bắt một đối tượng, một chủ đề, một tình huống, nhúng vào trong cái bể hiện thực, cắt nó thành từng lát bằng sự chiếu rọi của những trang viết.

( Cười). Tôi không rõ. Tôi chẳng biết nhiều lắm về Damien Hirst cũng như Jeff Koons, nhưng Koons đãrất ấn tượng với tôi.( Michel Houllebecq đã viết lời giới thiệu cho cuốn catalogue của Koons cho cuộc triển lãm ở Versailles vào 2008- ND)Đó là sự linh hoạt vô cùng trong những cách biểu đạt. Rất khó chụp ảnh những tác phẩm này bởi trên các bức ảnh, những cảm xúc, những ý tưởng toát ra từ bức trang sẽ mất đi.Những bức tranh chân dung cho phép tổng hợp các khuôn mặt khác nhau của cùng một nhân vật.Nhưng Jed đã đã không thể vẽ được Jeff Koons, anh ta không tìm được cách để thể hiện gương mặt này. Cũng có thể anh ta chưa có đủ tài năng. Tôi nghĩ rằng để thực hiện chân dung một ai đó, ta không nên chụp ảnh, hãy trở lại với hội họa. Các nghệ sĩ giờ đây có một độ tự do rất lớn: họ có thể sử dụng mọi chất liệu, mọi cách biểu đạt , các thể loại hội họa, điêu khắc…họ có thể đưa vào những video, các âm thanh, các dạng sắp đặt, những thứ kỳ dị chẳng giống những gì ta đã bắt gập…Chính cái tự do ấy làm cho họ sẽ trải qua những giai đoạn đầy hoang mang nghi ngờ, nghi ngờ rằng những gì họ làm trước đó là hoàn toàn vô giá trị. Và sẽ xuất hiện những chuyển biến căn bản rẽ ngoặt sự sáng tạo của họ theo những hướng khác. Tự do luôn là một thứ gì đó rất cực đoan. Khi viết tiểu thuyết tôi biết rằng mình đang ở trong một thể loại mà biên giới của nó chưa hề được hạn định. Và tôi nuôi dưỡng nguồn sáng tạo bằng những nhân vật của mình. Đó là một sự bảo đảm.

Ở  cuối cuốn tiểu thuyết,người ta tự hỏi cái hành trình sáng tạo nghệ thuật này sẽ dẫn Jed tới đâu. Người đọc có cảm giác về một sự suy tàn trong quá trình sáng tạo này.

Cái kết cục hoàn toàn không vui vẻ chút nào. Jed đã rời rất xa chính bản thân mình .Anh ta có cảm tưởng đã đánh mất đi tầm quan trọng, sự vững chắc của mình. Hôm qua tôi cũng vừa nghĩ về cái kết cục này khi đọc lại Thomas Mann. Cuốn Bác sĩ FaustusNhân vật nhạc sĩ Leverkühn đã sáng tác ngược lại với những gì Beethoven đã làm. Trong phần cuối của bản Giao hưởng số 9, trên nền nhạc mênh mông, giọng hát của con người cứ mạnh dần lên và át đi âm thanh của tất cả các nhạc cụ. Thomas Mann đã làm chính xác cái điều ngược lại. Giọng hát của người lĩnh xướng càng ngày càng đuối dần, bị chìm ngập, bị vỡ vụn  trong dàn âm thanh của các nhạc cụ. Sự mô tả này đã gây cho tôi những xúc động và những ảnh hưởng trong khi viết Bản đồ và Vùng đất.Trong trường hợp của Jed , đó là những gì đã xẩy ra khi anh ta trở về sống ở nông thôn và xa lánh mọi thứ.Sự tồn tại của con người trở nên mờ nhạt đi và sức mạnh của những loài cây cỏ ngày càng tăng lên, chế ngự tất cả, đó là một loại sức sống mạnh mẽ đáng kinh sợ mỗi khi chúng ta ngắm nhìn chúng.

 

Về cái ý tưởng giao phó việc viết lời giới thiệu cuốn catalogue của Jed cho một ông nhà văn Houllebecq nào đó? Phải chăng đây là yếu tố quan trọng nhất với các nghệ sĩ: Có được một bài phê bình của một tên tuổi lớn nào đấy?

Không! Họ trung thực hơn thế.Các nghệ sĩ tạo ra tác phẩm của mình.Rồi sau đó phải nói về nó. Và họ thực sự không biết phải nói thế nào về nó. Các nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm chứ không sáng tạo ra những diễn văn về tác phẩm của họ. Và họ tự bằng lòng với việc “trưng” ra tác phẩm của mình và chấm hết. Khi họ bắt gập một bài phê bình nào gần gũi và đúng đắn với tác phẩm của mình, họ sẽ cảm thấy rất vui thích.Chính vì thế cần có một Houllebecq. Cái đó là hợp lý, anh ta quan tâm đến xã hội, anh ta cần hoạt động trên một lĩnh vực khác ngoài văn chương.Trên một tấm bản đồ giao thông đường bộ, không thể viết cái gì được. Jed nhận thấy những gì Houllebecq viết giới thiệu cho triển lãm của anh là không tồi. Có thể họ không cùng quan điểm về hội họa, nhưng anh ta thích lời giới thiệu đó. Chúng ta thường phải đối mặt với vấn đề hoàn toàn tượng tự như vậy trong lĩnh vực thơ ca. Tôi thích tung ra một cuộc tranh luận sau khi đọc thơ.Thường mọi người không biết phải nói về điều đó như thế nào.Đó là một tình huống bình thường.Cái đó không hẳn nói rằng thi ca đứng trên các sự phê bình.Nhưng thực sự là khó khăn khi nói về tính thơ của một bài thơ.

 

Sự có mặt của Houllebecq trong cuốn tiểu thuyết này hình như không phải là một dạng “ tự hư cấu” ?

Khá kỳ lạ là nhân vật Houllebecq trong cuốn tiểu thuyết này cư xử gần giống như một con người bình thường.Có nghĩa là , anh ta rất nhanh chóng biểu lộ những tính cách đặc biệt, hoàn toàn khác tôi . Lúc đầu anh ta khá giống tôi. Cuộc gặp gỡ đầu tiên của anh ta và Jed nhìn chung là lành mạnh.Rồi sau mỗi cuộc gập gỡ, càng ngày anh ta càng rời xa tôi hơn, đó là một khuynh hướng tự nhiên khi chúng ta nhúng các nhân vật vào trong hoàn cảnh của anh ta. Houllebecq trong cuốn tiểu thuyết ngày càng trở nên sỗ sành, thô bạo.

Và người đọc quên đi chuyện Houllebecq “nhà văn” mô tả Houllebecq“nhân vật” ?

Phải lùi xa ra một chút để thấy rằng Houllebecq “ nhân vật” cũng khá lý thú nhưng không thật hấp dẫn.(Cười).Không thể trở thành những nhân vật nổi bật để có thể viết ra Những lời thú tội như của Jean-Jacques Rousseau. Tìm ra một khoảng cách thích hợp, đó là một trong các điều kiện tạo nên sự uyển chuyển của tác phẩm.

 

Có rất nhiều người đương thời xuất hiện trong cuốn tiểu thuyết của ông. Fédéric Beigbeder chẳng hạn, ông ta có thích nhân vật Beigbeder trong cuốn tiểu thuyết này?

Beigbeder nói rằng nhân vật mang tên anh ta chết hơi trẻ! Nhưng cái đó là cần thiết để kết thúc đi cái kỷ nguyên Beigbeder, giống như trường hợp của tôi.Vị trí xã hội và cuốn sách mới nhất của anh ta : Một tiểu thuyết Pháp là tiền đề cho cuộc gập gỡ với Jed Martin, vai trò của anh ta rất quan trọng, bởi anh ta là người làm cho Jed hiểu rằng anh đã lỡ nhịp trong chuyện tình với Olga, cuộc nói chuyện này đã đẩy Jed phải ra quyết định lựa chọn một số phận cô độc.

 

Những nhà văn nảo có ảnh hưởng nhất đến ông ?

Câu hỏi về những sự ảnh hưởng là một trong những câu hỏi nhậy cảm nhất trong văn chương. Nếu hỏi về các nhà văn yêu thích, tôi luôn trả lời được một cách dễ dàng.Nếu hỏi thêm rằng ai là người ảnh hưởng đến tôi, ngay lập tức nó trở thành một câu hỏi phức tạp không dễ trả lời.Nhưng đúng là tôi rất yêu thế kỷ XIX, có một sự bùng nổ, một sự thăng hoa khắp nơi thật sự ngoạn mục.Gây được ảnh hưởng thực sự phải là các tác giả mà chúng ta có thể mô phỏng lại họ được.Tôi có thể mô phỏng được Baudelaire, tôi đọc ông nhiều và rất “ngấm” ông. Mùa hè năm nay tôi đọc Saint-Simon, tôi thực sự choáng váng về tính thời sự trong các tác phẩm của ông. Stendhal đã nói: “ trong đời , ông chỉ có hai say mê bất biến : đó là rau ba lăng của Iran và Saint-Simon”. Stendhal!Tôi không nghĩ rằng tôi sẽ có thể chịu ảnh hưởng của ông, nhưng Balzac thì có thể, nếu tôi thực sự đọc ông nghiêm túc hơn.Tất cả các nhà văn đều tự trói buộc và hạn chế mình bởi một phương pháp và một tham vọng, nhưng Balzac dường như không biết đến một giới hạn bất kỳ nào cả.

 

Dương Thắng dịch từ nguyên bản tiếp Pháp “ Michel Houllebecq : Je ne cherche pas la vérité humaine dans l’écriture” . đăng trong Le Magazine Littéraire .Số tháng 10 năm 2010. Bản dịch đăng trên báo Văn Nghệ Trẻ ngày 14/4/2013

Leave a Reply