Người viết trẻ và báo chí văn nghệ hiện nay


Báo chí văn nghệ thời kỳ “vượt khó”

Phong Điệp

Ngày 22-7, tại TP Vũng Tàu (Bà Rịa – Vũng Tàu) đã diễn ra Hội nghị báo chí văn nghệ toàn quốc năm 2015. Những năm gần đây, báo chí văn nghệ đang đứng trước nhiều khó khăn. Tìm cơ chế, chính sách phù hợp hơn với mảng báo chí đặc thù này; đồng thời nâng cao tinh thần trách nhiệm, ý thức nghề nghiệp của người làm báo… là những vấn đề nóng được đặt trên bàn hội nghị.

Báo động khẩn cấp?

Theo báo cáo tại Hội nghị báo chí văn nghệ toàn quốc năm 2015, cả nước hiện có hơn 80 cơ quan báo chí văn nghệ ở trung ương và địa phương, chiếm tỷ lệ 10% trong hệ thống báo chí cách mạng Việt Nam. Những năm gần đây, từ sự cạnh tranh khốc liệt và sự phát triển của công nghệ thông tin, báo chí văn nghệ với đặc thù chủ yếu đăng tải các sáng tác và nghiên cứu, phê bình văn học, nghệ thuật đang đứng trước nhiều khó khăn, như: số lượng phát hành bị giảm sút đáng kể; bạn đọc kém mặn mà; một số ấn phẩm phải ngừng xuất bản báo in chuyển sang báo điện tử. Ngoài số ít ấn phẩm báo chí văn nghệ ở trung ương có số lượng phát hành trên, dưới 5.000 bản/kỳ; còn lại hầu hết báo, tạp chí văn nghệ thuộc các hội văn học, nghệ thuật (VHNT) địa phương có số phát hành thấp, thường chỉ 500 đến 700 bản/kỳ. Cơ quan báo chí chuyên ngành văn hóa, văn nghệ có kỳ hạn xuất bản một tuần/kỳ rất ít; chủ yếu vẫn là một đến hai tháng/kỳ. Tình trạng báo ra chậm, hoặc phải dồn số do thiếu kinh phí không phải là hiếm gặp.

Tuy nhiên, không phải đến Hội nghị báo chí văn nghệ toàn quốc năm 2015, các khó khăn của báo chí văn nghệ mới được đề cập. Hai năm trước, tại Hội nghị báo chí văn nghệ toàn quốc năm 2013, nhà văn Khuất Quang Thụy – Tổng Biên tập báo Văn nghệngậm ngùi thừa nhận: “Cái thời báo Văn nghệ phát hành hàng vạn bản, có mặt trong mỗi trường học, trong hệ thống thư viện từ trung ương tới cấp xã đã qua lâu rồi. Phát hành báo chí hiện nay vốn là cuộc cạnh tranh khốc liệt. Ở đó, báo Văn nghệ xác định “thua ngay từ đầu” vì ra “chiến trường” mà cái mình có chưa chắc đã là ưu thế cạnh tranh”. Hiện nay, số cơ quan báo chí văn học, nghệ thuật có thể tự hạch toán chỉ đếm được trên đầu ngón tay, số còn lại phải duy trì hoạt động trong cảnh “giật gấu vá vai”.

Hoạt động của các báo, tạp chí văn nghệ địa phương hầu hết phải trông chờ vào kinh phí hỗ trợ do địa phương cấp, nhưng sự hỗ trợ này rất khiêm tốn. Cá biệt có tờ báo đã phải đóng cửa cả năm trời vì không có kinh phí hoạt động. Nhuận bút của nhiều báo văn nghệ đều ở mức khá thấp, chưa tương xứng với lao động nghệ thuật, khó thu hút cộng tác viên. Bởi vậy một số báo chí văn nghệ địa phương đành bằng lòng với việc trở thành loại ấn phẩm định kỳ chủ yếu là tập hợp sáng tác văn học, còn lại bài vở, tin, ảnh có chất lượng trung bình yếu hoặc thấp, ấn phẩm phát hành trong phạm vi hẹp. Môi trường làm việc khó khăn, thiếu thốn dẫn đến công tác thu hút người tài làm việc cho báo chí văn nghệ cũng bị hạn chế, nên hiện nay lực lượng làm báo chí văn nghệ tương đối mỏng và chủ yếu kiêm nhiệm.

bao chi van nghe

Đối với người làm chuyên trang, chuyên mục, chuyên đề về văn học, nghệ thuật tại các báo, đài lớn, tình hình có phần lạc quan, song, trước áp lực cạnh tranh của cơ chế thị trường, đã và đang xuất hiện xu hướng sa đà vào thông tin tiêu cực, chạy theo tin bài giật gân, khai thác đời tư, quá chú ý đến giới showbiz,… đã có biểu hiện coi nhẹ chức năng, nhiệm vụ của người làm văn hóa – văn nghệ, thậm chí đi ngược thuần phong mỹ tục của dân tộc. Đã có ý kiến cho rằng: Tình hình sa sút của báo chí văn nghệ đã đến mức báo động khẩn cấp, không thể lùi, tụt dốc hơn được nữa; cần phải dừng lại chấn chỉnh, vực báo chí văn nghệ lên.

Báo chí văn nghệ “cần được nâng niu”

Nhà văn Nguyễn Trí Huân -nguyên Tổng Biên tập báo Văn nghệ, từng lên tiếng cảnh báo về nguy cơ biến mất của loại hình báo chí văn nghệ: “Thực tế “sự biến mất” đã diễn ra, đang diễn ra chậm chạp và đầy bất trắc đối với số đông độc giả. Sự quay lưng lại với báo chí văn học, nghệ thuật là điều có thực, đẩy chúng ta vào một tình thế nguy hiểm, liên quan đến sự sống còn, ngay cả đối với những tờ báo có bề dày truyền thống 60, 70 năm như báo Văn nghệ”. Mối lo ngại của nhà văn Nguyễn Trí Huân đã nhận được sự chia sẻ của nhiều lãnh đạo báo chí văn nghệ. Nhà văn Khuất Quang Thụy, Tổng Biên tập báo Văn nghệ có lý khi khẳng định: “Báo chí văn nghệ nếu muốn đắc dụng thì phải nâng niu, bao bọc chứ không thể phó mặc cho sự đời”. Tìm hiểu vấn đề sẽ thấy dường như lâu nay đã xảy ra tình trạng: các báo, tạp chí về văn học, nghệ thuật nói riêng thường chỉ được coi là các “gian phụ, gian cơi nới”; trang văn hóa văn nghệ bị coi là trang “hoa lá cành”, phóng viên làm mảng này kém hào hứng? Muốn cơ cấu lại hệ thống báo chí văn nghệ, muốn đổi mới tư duy và công nghệ làm báo phải có nguồn lực con người và tài chính, nhưng cả hai yếu tố này đang còn nhiều bất cập.

Nếu sự biến mất của hệ thống báo chí văn nghệ là một khả năng – theo đánh giá và dự báo của nhà văn Nguyễn Trí Huân – thì chắc sẽ không xảy ra tức thời, nhưng về lâu dài sẽ là một lỗ hổng lớn. Như tại hội nghị giao ban báo chí văn nghệ toàn quốc năm 2015 vừa diễn ra, nhà văn Khuất Quang Thụy đã so sánh rất hình ảnh: báo chí văn nghệ như chiếc cúc áo, không có cúc người ta vẫn mặc áo, nhưng sẽ không ra người tử tế!

Vậy, cách nào để “cứu” báo chí văn nghệ? Có ý kiến cho rằng cần xếp báo chí văn nghệ vào loại hình tương đương với đơn vị công lập, được Nhà nước hỗ trợ phần lớn kinh phí. Nếu được cơ quan chủ quản tạo điều kiện về cơ chế, nguồn lực tài chính, báo chí văn nghệ sẽ tự chủ được hoạt động, không gặp khó khăn trong việc phát triển cộng tác viên, thu hút bài vở chất lượng cao. Đây là vấn đề lớn, cần được các cơ quan chức năng nghiên cứu.

Trước mắt, công việc cấp thiết của báo chí văn nghệ là phải kiện toàn tổ chức; nâng cao chất lượng đội ngũ làm báo; nâng cao hiệu quả hoạt động, hình thức thể hiện và chất lượng nội dung thông tin để đáp ứng tính thời sự, tính định hướng, tính hấp dẫn, tính thuyết phục. Dù thế nào thì chất lượng tư tưởng- nghệ thuật vẫn là yếu tố tiên quyết xác lập chỗ đứng của sản phẩm báo chí trong bạn đọc, giúp tờ báo tìm được chỗ đứng trên thị trường.

Nguồn: http://www.nhandan.com.vn

Các nhà phê bình trẻ đang thiếu “sân chơi”

Phong Điệp

Hội đồng lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật T.Ư vừa tổ chức “Hội nghị những người viết trẻ về lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật” khu vực phía nam, nhằm đánh giá thực trạng và tìm giải pháp phát triển đội ngũ trẻ làm công tác lý luận, phê bình. Tạo môi trường để lực lượng viết phê bình trẻ có điều kiện rèn luyện và phát triển nghề nghiệp là vấn đề được các đại biểu đặc biệt quan tâm.

Đi tìm “sân bãi”

“Lý luận phê bình trẻ chưa khởi sắc vì họ giống như những cầu thủ có bóng, có giầy nhưng thiếu sân bãi” -nhà báo Phan Tùng Sơn, báo Quân đội nhân dânbình luận. Hiện nay có rất ít các tạp chí chuyên ngành đăng tải các công trình nghiên cứu của giới phê bình. Một số báo, tạp chí văn nghệ chuyên sâu như Văn nghệ, Văn nghệ quân độicũng chỉ có thể dành số trang nhất định cho bài lý luận, phê bình với dung lượng một bài vào khoảng 2.000 đến 3.000 chữ. Phần lớn báo chí văn nghệ, hoặc các chuyên trang văn nghệ trên các báo chỉ đăng các bài phê bình dưới 1.000 chữ, chủ yếu là bài điểm sách. Trong khi đặc thù của bài lý luận, phê bình là phải “có đầu – có cuối”, tích hợp nhiều kiến thức, phân tích, trích dẫn, nên dung lượng thường dài; điều ấy đồng nghĩa với việc tác phẩm khó tìm được nơi để đăng tải. “Sân bãi” thiếu, người làm lý luận, phê bình trẻ như cầu thủ được tập luyện bài bản nhưng lại không được ra sân thi đấu. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng đội ngũ phê bình trẻ vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về chất lượng.

Để được đăng bài trên các tạp chí chuyên ngành với nhiều nhà phê bình trẻ là rất khó khăn, thậm chí có tạp chí yêu cầu tác giả phải đóng tiền mới được đăng. Điều ấy khiến người trẻ dễ nản lòng. Ngay cả khi được một số báo, tạp chí nhiệt tình đón nhận sự cộng tác của người trẻ, thì cơ hội xuất hiện cũng bị hạn chế vì một tác giả cũng chỉ được đăng tối đa 2 đến 3 bài/năm do còn phải “nhường đất” cho đồng nghiệp khác; nhuận bút lại không cao. Những điều kiện làm nghề không mấy thuận lợi như vậy rõ ràng khó có thể khuyến khích được người trẻ gắn bó, tâm huyết với nghề. Nhà phê bình trẻ Phan Tuấn Anh chia sẻ, anh vừa tự bỏ tiền túi và huy động thêm tài trợ, tổng cộng được 30 triệu đồng, đủ để in một cuốn sách về lý luận, phê bình của mình. Sách in xong, tác giả chỉ đem tặng bạn bè cho vui, vì bán thì cũng chẳng mấy người mua. Trên thực tế, khó có nhà xuất bản nào nhận in, phát hành những cuốn sách thuộc thể loại này. Những tác giả thành danh, sách in ra có thể đưa vào các thư viện, còn với những tác giả trẻ thì cơ hội gần như không có.

Công tác lý luận, phê bình đòi hỏi rất khắt khe về phông văn hóa của người làm nghề: có cơ sở lý thuyết chắc chắn, được đào tạo bài bản, nắm vững triết học, mỹ học… Những yêu cầu đó cho thấy: theo được nghề đã khó, nay lại thiếu môi trường để phát triển, bài vở không có chỗ đăng tải thì điều kiện tồn tại của người làm nghề càng trở nên hạn chế, vì vậy rất khó thu hút người trẻ tâm huyết, gắn bó lâu dài với nghề.

Cần bám sát đời sống văn học

Ở một góc tiếp cận khác, PGS, TS. Trần Lê Hoa Tranh nhận định: lý luận, phê bình không thiếu, cũng không yếu mà chỉ là không có nơi để phát huy. Đời sống văn học diễn ra sôi động hiện nay rất cần sự tham gia của đội ngũ làm công tác lý luận, phê bình chuyên nghiệp, tuy nhiên không phải ai cũng sẵn sàng nhập cuộc. Tại Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh), nơi PGS, TS Hoa Tranh công tác, những người trẻ được khuyến khích nghiên cứu các vấn đề văn học đương đại như: văn học tuổi 20; văn học trẻ; thơ trẻ… bởi theo chị, nếu không nghiên cứu các hiện tượng đang diễn ra thì người làm lý luận, phê bình luôn có nguy cơ đi theo sau thực tiễn sáng tác. Bên cạnh đó, thị hiếu đọc của một bộ phận công chúng đang bộc lộ một số bất cập, cần người làm lý luận, phê bình chuyên nghiệp tham gia để góp phần điều chỉnh, định hướng kịp thời. Sự nhập cuộc của người làm lý luận, phê bình trước các hiện tượng văn học đang diễn ra trong đời sống, chắc chắn sẽ được báo chí đón nhận.

Chia sẻ quan điểm này, ông Phạm Đức Hải, nguyên Tổng biên tập báo Tuổi trẻbày tỏ: “Người trẻ làm lý luận, phê bình cần phải mạnh dạn, đừng sợ thiếu đất. Các tờ báo như Tuổi trẻ luôn sẵn sàng đón nhận bài cộng tác của các tác giả trẻ, nhuận bút cao, vấn đề là bài viết của các tác giả có đáp ứng được với yêu cầu của tờ báo hay không?”. Có thể thấy, vấn đề phần lớn báo chí quan tâm ở mảng lý luận, phê bình là những sự kiện, hiện tượng văn học đang diễn ra, vì vậy nếu các bài viết nắm bắt kịp thời các vấn đề thời sự, cơ hội đăng tải sẽ cao; còn nếu quá chú trọng kiến thức hàn lâm, kinh điển thì bài viết sẽ khó tiếp cận với số đông độc giả, cho nên ít khi được các báo lựa chọn. Đây có thể coi như một gợi ý cho các tác giả trẻ trong việc chọn đề tài và hướng nghiên cứu để đến gần hơn với công chúng. Tuy nhiên, về lâu dài, vẫn rất cần những diễn đàn riêng cho các cây bút lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật trẻ công bố kết quả nghiên cứu, trao đổi học thuật cũng như chia sẻ những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động nghề nghiệp. Để làm được điều này, hệ thống chính sách đặc thù với báo chí văn nghệ nói chung và trong công tác bồi dưỡng, đào tạo lực lượng lý luận, phê bình trẻ nói riêng cần sớm được hoàn thiện.

Bên cạnh đó, cũng cần phải nhìn nhận rằng, trong thời đại công nghệ thông tin phát triển như vũ bão hiện nay, người trẻ đang nắm nhiều lợi thế trong việc tiếp cận và tận dụng sức mạnh của truyền thông, của mạng xã hội để thông tin và quảng bá các công trình lý luận, phê bình của bản thân. Biết tận dụng thế mạnh này, họ sẽ bớt đi nỗi lo lắng các công trình nghiên cứu bị “xếp kho”, không được ai biết đến. Có thể tham khảo các trường hợp tận dụng mạng xã hội rất thành công để quảng bá tác phẩm và bán sách, điển hình như nhà thơ Nguyễn Phong Việt với các tập thơ Đi qua thương nhớ, Từ yêu đến thương. Trong khi chờ đợi những thay đổi về chính sách, biết chủ động nắm bắt cơ hội để phát triển nghề nghiệp thì chắc chắn người trẻ làm lý luận, phê bình sẽ không sợ thiếu “sân bãi” nữa.

Nguồn: http://www.nhandan.com.vn

 

Leave a Reply