Nguyễn Văn Hạnh


Sinh năm 1931, quê xã Điện Tiến huyện Điện Bàn tỉnh Quảng Nam, Nguyễn Văn Hạnh sớm có một căn bản kiến thức do tu nghiệp ở nước ngoài. Năm 1961 ông tốt nghiệp khoa Ngữ văn, trường Đại họcTổng hợp Lômô-nôxốp – Mátxcơva, Liên Xô (cũ). Hai năm sau đó, ông bảo vệ thành công Luận án Phó Tiến sĩ Ngữ văn cũng tại trường này. Về nước, từ 1963 đến 1975 ông là chủ nhiệm bộ môn Lý luận văn học thuộc Khoa Văn  trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Sau ngày  miền Nam được giải phóng ông chuyển vào Nam, là trưởng Ban phụ trách Viện Đại học Huế (1975-1977), sau đó là Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Huế (1977-1981). Một thời gian sau ông được điều ra công tác ở các cơ quan của Trung ương Đảng và Chính phủ : là Phó Trưởng ban Văn hóa – Văn nghệ Trung ương (1981-1983, 1987-1990), Thứ trưởng Bộ Giáo dục (1983-1987). Trước khi nghỉ hưu, ông là chuyên viên cao cấp Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia (1990-2002).

Ông được phong học hàm Giáo sư năm 1984.

Tập sách đầu tay của ông được xuất bản là tập tiểu luận – phê bình Suy nghĩ về văn học (Nxb Văn học, 1979) gồm một số bài viết chọn lọc mà tác giả đã cho in trên báo chí chuyên ngành từ 1964 đến 1978, với dụng ý nêu lên để cùng suy nghĩ và trao đổi về một số vấn đề có ý nghĩa thời sự trong sáng tác, lý luận; phê bình và nghiên cứu văn học đương thời…Cuốn sách cho thấy phạm vi quan tâm thường trực của Nguyễn Văn Hạnh là những nguyên lý cơ bản của mỹ học mác xít (kinh điển và sự vận dụng vào thực tiễn văn học đương đại ở Việt Nam) và phương pháp nghiên cứu phê bình văn học.

Hơn 5 năm sau, chuyên luận Thơ Tố Hữu, tiếng nói đồng ý, đồng tình, đồng chí của Nguyễn Văn Hạnh ra mắt độc giả (Nxb. Thuận Hóa,  1985). Về mặt phương pháp nghiên cứu, công trình vẫn tuân thủ chặt chẽ, tiếp cận theo hệ hình đi tìm sự tương đồng giữa tác phẩm văn học và đời sống trong phản ánh, tái tạo hình tượng nghệ thuật, phô diễn cảm xúc của chủ thể trữ tình. Tuy nhiên cuốn sách cũng góp phần làm rõ đặc sắc nội dung tư tưởng và phong vị đậm đà trong thơ Tố Hữu qua ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu, thể loại.

Là người thày ở bậc đại học, nhiều năm đứng trên bục giảng bộ môn lý luận văn học, năm 1995 Nguyễn Văn Hạnh cho in cuốn Lý luận văn họcvấn đề và suy nghĩ (chủ biên, cùng viết với Huỳnh Như Phương). Đây có thể xem là cuốn sách tham khảo, hỗ trợ cho việc học tập, nghiên cứu các vấn đề then chốt của lý luận văn học thuộc đặc trưng, tác phẩm, thể loại, nhà văn, người đọc và quá trình văn học theo lịch sử. Tác phẩm được viết gọn gàng, dễ hiểu, chú trọng khai thác các ý kiến của ông cha ta bàn về vấn đề được trình bày, lưu ý đúng mức đến các phương diện bản chất đặc thù của tư duy sáng tạo và tiếp nhận văn học, tính dân tộc – lịch sử của các thể loại văn học.

Với sự chín mùi của tư duy học thuật, Nguyễn Văn Hạnh mở rộng nghiên cứu văn học trong quan hệ văn hóa, xem xét các vấn đề văn học rộng hơn trên bình diện văn hóa , nhân văn, trong đời sống thực tiễn của quá trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Những bài viết mới về văn học văn hóa trên góc độ này được ông triển khai từ những năm cuối của thế kỷ XX, sau này được tập hợp vào các tuyển tập Văn học và văn hóa, vấn đề và suy nghĩ (Nxb. KHXH, 2002); Chuyện văn, chuyên đời (Nxb. Giáo dục, 2005). Trong đó,ông bàn về khái niệm văn hóa, mà theo đó có hai cách tiếp cận văn hóa có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, vừa lâu dài vừa trực tiếp. Ông cũng lưu ý phân biệt vấn đề bản sắc và trình độ văn hóa, các cấp độ biểu hiện của văn hóa, mà sâu nhất của văn hóa là tinh thần, là tính cách. Vì vậy, hiểu biết tinh thần văn hóa, xây dựng con người là thấy được cái phần tinh túy nhất của một nền văn hóa, một dân tộc. Từ đó sẽ có cơ sở và phương pháp đúng đắn để tiếp thu, hội nhập văn hóa.

Hơn 40 năm hoạt động trên lĩnh vực lý luận phê bình văn học, nghiên cứu văn hóa, Nguyễn Văn Hạnh tuy không để lại tác phẩm nhiều về số lượng , nhưng những gì ông đã viết là chắc chắn, thiết thực. Qua ông, người đọc có thể hình dung lộ trình của tư duy lý luận mác – xít ngày càng gắn bó với thực tiễn của đời sống, đi sâu hơn vào những khía cạnh bản thể của mỹ học sáng tạo, mỹ học tiếp nhận, xem xét nó như thành tố của nền văn hóa tiên tiến, hiện đại, dân tộc mà chúng ta dày công xây đắp để hội nhập cùng khu vực và thế giới./.

Nguồn: Nguyễn Ngọc Thiện, Lý luận phê bình và đời sống văn chương. Nxb. Hội Nhà văn,2010. Bản vi  tínhCopyright © 2013 – PHÊ BÌNH VĂN HỌC

 

Leave a Reply