Recent Articles

Viết ra sự đọc

Cái văn bản mà cần phải gọi bằng một từ duy nhất: một văn bản-đọc ấy bị hiểu sai bởi vì từ nhiều thế kỷ qua, chúng ta quan tâm quá mức đến tác giả mà không hế để ý chút nào đến người đọc. Phần lớn các lý thuyết phê bình đều tìm cách lý giải tại sao tác giả viết tác phẩm của mình, viết theo những xung năng nào, những câu thúc nào, những giới hạn nào. Cái đặc quyền quá mức dành cho cái vị trí mà từ đó tác phẩm ra đi (cá nhân hay Lịch sử) ấy, cái sự kiểm duyệt hướng tới nơi mà tác phẩm sẽ đến và sẽ phân tán (sự đọc) ấy đã quy định một kinh tế học đặc biệt (dù rằng đã xưa cũ rồi): tác giả được xem như là chủ nhân vĩnh cữu đối với tác phẩm của mình, còn chúng ta, những người đọc thì bị xem là những kẻ thu hoa lợi. Nền kinh tế học ấy tất nhiên bao hàm chủ đề uy quyền: người ta nghĩ rằng tác giả có những quyền uy đối với độc giả của mình, anh ta bắt độc giả tuân theo một ý nghĩa nào đó của tác phẩm, và cái ý nghĩa này tự nhiên là ý nghĩa tốt, ý nghĩa đúng. Từ đó sinh ra một nền phê bình đạo đức về ý nghĩa hiểu đúng (và về ý nghĩa hiểu sai của nó, tức cái “phản nghĩa”). Người ta tìm cách thiết lập điều mà tác giả muốn nói chứ không phải là điều mà người đọc hiểu.

Để văn nghệ ta có được nhiều đỉnh cao phong phú

Để tạo không khí lành mạnh dân chủ trong sáng tác, phê bình, cần chống chủ nghĩa giáo điều đủ các loại: giáo điều kinh điển, giáo điều sách giáo khoa, giáo điều ý kiến các nhân vật chính trị, văn hóa… Đồng thời cho phép giới lý luận có quyền được sai lầm như một nhà bác học ở Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô đã đề ra cách đây ít lâu. Quyền được sai lầm gắn liền với trách nhiệm sửa chữa sai lầm để tiếp cận chân lý. Bởi vì trong mọi sự tìm tòi để nhận ra chân lý, sai lầm đến trước. Không phải là người tài giỏi, uyên bác có thể đi thẳng đến chân lý không qua sai lầm. Chân lý trong khoa học là những sai lầm được sửa chữa.

Cần phát huy đầy đủ chức năng xã hội của văn học nghệ thuật

Có lần tôi được nghe một vị giáo sư già đồng thời là một nhà phê bình văn học nổi tiếng Liên Xô, một người đã lăn lộn và trăn trở gần suốt đời trong thực tiễn văn học Xô viết, nói về vấn đề này. Ông nói: “Nếu quả là một người nghệ sĩ có tài, thì hôm nay họ có thể sai lầm, ngày mai họ có thể là thiên tài”, ông cũng lại nói: “Một người nghệ sĩ có tài, thì khả năng sửa chữa sai lầm ở họ rất lớn”. Tôi nghĩ đó là những lời nói sâu sắc, biểu hiện quan điểm đúng đắn của Đảng Cộng sản đối với vấn đề phức tạp và tế nhị này. Tất nhiên có được cách nghĩ như thế, cũng là trải qua kinh nghiệm 70 năm của văn học Liên Xô đầy thành tựu mà cũng đầy sóng gió, trong đó có cả những kinh nghiệm đã phải trả giá rất đắt, thậm chí bằng máu.