Phan Ngọc


Ông sinh năm 1925, trong một gia đình khoa bảng quê Nghệ An, được theo học chu đáo từ nhỏ. Khi trưởng thành, vào đời, với bản tính ham học, ông vẫn tiếp tục tự học bằng cách đọc sách để mở rộng kiến văn, tăng cường tiếp xúc, trao đổi học thuật với những bậc thức giả đàn anh hoặc vong niên trong giới văn nghệ sĩ, trí thức, đồng nghiệp.

 

Từ năm 1952 đến 1958 ông trải qua các công tác: phiên dịch trong Bộ Giáo dục, sĩ quan Ban Liên hiệp đình chiến, phụ giảng tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tổ trưởng tổ Ngôn ngữ học, Văn học Trung Quốc và tổ Lý luận văn học của Trường.

 

Từ năm 1958 ông thôi nghề dạy học chuyển về làm nhân viên phiên dịch khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội cho đến năm 1980. Từ năm 1980 đến khi nghỉ hưu (1995), ông là chuyên viên cao cấp, Phó Giáo sư, Viện Đông Nam Á thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam.

 

Với vốn ngoại ngữ thông kim bác cổ, ông trở thành một dịch giả có uy tín. Những tác phẩm, công trình lý luận, triết học kinh điển Đông – Tây qua các bản dịch của ông đã trở nên quen biết với độc giả. Có thể kể: Sử ký của Tư Mã Thiên, Chuyện làng nho của Ngô Kính Tử, Đevit Coócphơphin của Dickens, Mỹ học của W.Heghen, Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp, Đạo đức kinh của Lão Tử, thơ Đỗ Phủ, Sử thi lịch sử và truyền thống văn học dân gian Trung Quốc của B.Riftin.

 

Là một nhà ngôn ngữ học, một học giả uyên thâm, ông biên soạn các loại sách, từ điển, sách công cụ, làm cẩm nang cho giới học đường, như: Cách chữa lỗi chính tả cho học sinh (1980); (Mẹo giải nghĩa Từ Hán – Việt ( 1991); Từ điển Anh – Việt (Chủ biên, 1994, 1998), Thần thoại Hy Lạp (1980).

 

Đóng góp chủ yếu của ông thuộc về những công trình nghiên cứu mà cuốn đầu tay được ông thai nghén từ giữa những năm 60 của thế kỷ trước. Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du ttrong “Truyện Kiều” (viết xong năm 1965, xuất bản năm 1985);Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới (1994) là hai công trình tiêu biểu về khoa học xã hội và nhân văn của ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2000. Ngoài ra, các công trình nghiên cứu khác của ông cũng rất được dư luận chú ý: Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học (1995), Bản sắc văn hóa Việt Nam (1998), Thử xét văn hóa, văn học bằng ngôn ngữ học (2000), Tiếp xúc ngôn ngữ Đông Nam Á (cùng viết với Phạm Đức Dương, 1983). Nội dung xã hội và mỹ học của Tuồng đồ (cùng viết với Lê Ngọc Cầu,  1983)…

Đặc sắc phương pháp nghiên cứu văn học của Phan Ngọc là đi từ ngôn ngữ, cấu trúc tác phẩm, tức là những phương diện hình thức văn bản nghệ thuật để đi sâu vào giải thích các khía cạnh nội dung của tác phẩm, nói cách khác đó là khuynh hướng đi tìm ngữ nghĩa của hình thức tác phẩm văn học.

Cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong “Truyện Kiều” là một sáng tạo đem lại kết quả khả quan trong việc áp dụng lý thuyết ngôn ngữ học cấu trúc vào khảo sát tác phẩm văn học. Tuy nhiên ông không dừng lại ở việc miêu tả sự thành công của nghệ thuật Truyện Kiều mà còn hướng tới việc lý giải nó, khám phá những vấn đề tư tưởng mỹ học của Nguyễn Du và thời đại của Nguyễn Du.

Ông đề ra lý thuyết và kỹ thuật thao tác luận trong nghiên cứu khoa học tức là phát hiện những thao tác có tính chất thủ pháp nghệ thuật mà nhà văn ưa dùng trong quá trình sáng tác một tác phẩm văn học nhất định nhằm đạt tới hiệu quả thẩm mỹ. Ông chủ trương cầm nắm được mô hình thao tác nghệ thuật của nhà văn qua tác phẩm tiêu biểu của họ, từ đó có thể hiểu được các tác phẩm khác của nhà văn, lý giải sự độc đáo của cá tính sáng tạo nơi chủ thể.

Trên phương diện nghiên cứu văn hóa dân tộc, Phan Ngọc đề xuất một cách tiếp cận có tính  chất thao tác luận mới đối với văn hóa. Ông cho rằng “Văn học là quan hệ. Vậy đối tượng của văn hóa học chỉ có thể là một quan hệ qua lại giữa thế giới biểu tượng với thế giới hiện thực được biểu hiện thành những kiểu lựa chọn, biểu hiện thành một độ khúc xạ riêng có mặt ở mọi lĩnh  vực”.

Con đường Phan Ngọc đi từ việc nghiên cứu ngôn ngữ sang địa hạt văn hóa và văn học cho thấy những nỗ lực , tìm tòi độc đáo của ông về quan điểm học thuật, phương pháp luận và việc vận dụng phân tích cụ thể nắm bắt thao tác định hình phong cách của nhà văn. Ông là một học giả uyên bác, một tấm gương lao động khoa học tận tụy trên các lĩnh vực ngôn ngữ học, văn học và văn hóa học./.

NguồnNguyễn Ngọc ThiệnLý luận phê bình và đời sống văn chươngNxb. Hội Nhà văn,2010. Bản vi  tính Copyright © 2013 – Nguyễn Ngọc Thiện & PHÊ BÌNH VĂN HỌC

Leave a Reply