Phân tích tác động thẩm mỹ của văn bản thơ Đèo ba dội từ góc độ Mỹ học tiếp nhận


Hoàng Phong Tuấn

1.Điểm đặc sắc nhất trong thơ Nôm được cho là của Hồ Xuân Hương là hiện tượng một số văn bản thơ có “nghĩa thanh” và “nghĩa tục” cùng tồn tại. Đặc điểm trên làm cho các văn bản này có những tác động thẩm mỹ đặc thù. Bài viết vận dụng quan niệm về “chân trời chờ đợi” trong mỹ học tiếp nhận của Hans Robert Jauss để phân tích tác động thẩm mỹ của một trong những văn bản thơ có đặc điểm này: Đèo Ba Dội(1).

2.1. “Chân trời chờ đợi” (Erwartungshorizont) là khái niệm do Hans Robert Jauss đặt ra trong mỹ học tiếp nhận của ông, trên cơ sở tiếp thu vấn đề “chân trời” của hiểu và lý giải trong thông diễn học của Hans-Georg Gadamer và khái niệm “chân trời chờ đợi” trong xã hội học tri thức của Karl Mannheim. Theo Jauss, chân trời chờ đợi của người đọc là một “hệ thống quy chiếu được khách quan hoá của những chờ đợi, sinh ra cho mỗi tác phẩm trong thời điểm lịch sử nó xuất hiện, cái hệ thống được hình thành từ sự hiểu trước về thể loại, hình thức và những chủ đề của các tác phẩm quen thuộc có trước, về sự đối lập giữa ngôn ngữ thi ca và ngôn ngữ thực tiễn”(2). Theo Jauss, quá trình đọc là quá trình tương tác giữa chân trời chờ đợi của người đọc và chân trời chờ đợi nơi văn bản, qua đó, người đọc củng cố hay điều chỉnh chân trời chờ đợi của mình: “Nếu nói như W.D. Stempel rằng chân trời chờ đợi từ trước [của ta] về một văn bản như tính tương hợp chủ đề thuộc trục đối vị [của tác phẩm], tức đặt [chân trời chờ đợi của ta] vào trong chân trời chờ đợi nội tại thuộc trục kết hợp [của tác phẩm] như cách nói [mà Stempel] gợi nên, thì tiến trình tiếp nhận là hoàn toàn có thể mô tả được trong một sự triển khai hệ thống ký hiệu học diễn ra giữa hai việc: [tiếp tục] phát triển hệ thống ấy và chỉnh sửa hệ thống ấy”(3). Văn bản văn học ban đầu gợi cho người đọc hình dung về một chủ đề nào đó. Trong quá trình đọc văn bản, người đọc sẽ chú ý đến sự triển khai của văn bản để bổ sung, làm rõ hay chỉnh sửa chủ đề trong chờ đợi ban đầu của mình. Một từ, ngữ, hình ảnh có hay không có tính tương hợp với chủ đề mà người đọc chờ đợi sẽ góp phần củng cố hay chỉnh sửa những chờ đợi này, và tiếp tục tạo nên những chờ đợi cho phần tiếp theo của văn bản. Theo Jauss, một tác phẩm nếu đến phần kết thúc, chỉ củng cố lại chân trời chờ đợi nơi người đọc, thì là một tác phẩm có tính chất “bếp núc”, theo nghĩa một món ăn được đầu bếp chế biến tuân theo thực đơn mà thực khách yêu cầu; ngược lại, một tác phẩm có giá trị thẩm mỹ là khi kết thúc, nó tác động từng bước và cuối cùng tạo nên “sự thay đổi chân trời” (Horizontwandel) nơi người đọc, đồng thời phá vỡ kinh nghiệm thẩm mỹ về ngôn ngữ, đề tài, thể loại có trước trong chân trời văn học của họ.

2.2. Như một số văn bản thơ Nôm khác của Hồ Xuân Hương, nét đặc sắc của Đèo Ba Dội là sự tồn tại đồng thời của hai hệ thống hình ảnh. Nguyên nhân của điều này là do trong văn bản thơ có một số từ, ngữ khi kết hợp với nhau tạo thành một “tính t