Phong Lê: “không biết cái gọi là phê bình chuyên nghiệp nằm ở đâu, có dạng hình như thế nào?”


Hiện đang có một thực trạng không lạc quan lắm, theo cách nhìn của tôi. Đó là – do sự phát triển của báo chí lên đến nhiều trăm tờ thuộc đủ các loại: báo in, báo hình, báo mạng… thì mặc nhiên phê bình báo chí được đưa lên hàng đầu. Dẫu chuyên hoặc không chuyên, việc thông tin về hoạt động văn học – nghệ thuật cũng là một nhu cầu chung, phổ biến của xã hội; và do vậy cũng là đối tượng cho các loại báo chí quan tâm. Điều đó khiến cho các ông chủ báo, các nhà báo và các biên tập viên báo chí trở thành các vai diễn quan trọng trong đời sống phê bình. Phải qua họ, hoặc nhờ vào họ mà một tác giả, hoặc một tác phẩm nào đó mới đến được với quần chúng, qua kênh truyền thông, trước khi có sự bàn bạc, thẩm định của các giới chuyên môn, nếu như đó là một sự kiện, hoặc một hiện tượng có vấn đề…

Là báo chí nên bài vở thường phải ngắn, và nội dung được đề cập chủ yếu là những vấn đề thích hợp với đời sống chính trị, xã hội, hoặc một câu chuyện giật gân nào đó nhiều hơn là đời sống văn chương, là câu chuyện thuần túy văn chương. Việc bàn thảo chung quanh một tác phẩm hay, hoặc có chuyện để bàn, cần cho sinh hoạt học thuật do vậy bỗng trở nên rất hiếm, kể cả trên các báo của Hội nghề nghiệp hoặc các viện nghiên cứu. Và đó chính là nguyên cớ cho sự im lặng, tẻ nhạt của đời sống phê bình.

Như vậy có thể nghĩ: đây là thời phê bình báo chí làm nên gương mặt chủ đạo, có tác dụng thay thế hoặc lấn át phê bình chuyên nghiệp. Đó là tình hình hoàn toàn khác, so với trước đây, kể từ sau 1945 cho đến 1990, khi đất nước trong Đổi mới đang chuẩn bị bước vào hội nhập. Nhưng phê bình chuyên nghiệp là ai, ở thời điểm hôm nay, thì cũng rất khó tìm. Có thể nghĩ đến một lực lượng viết, gồm nhiều thế hệ, công tác ở các viện nghiên cứu và các khoa văn hóa, văn học, khoa học xã hội và nhân văn ở Đại học? Nhưng xem ra họ chỉ làm bằng tay trái; và hiệu quả nếu có cũng không thể rộng rãi, mà chỉ giới hạn trong đời sống học đường. Ngoài hai loại đó, cùng với lực lượng làm báo, viết báo như đã kể trên, không biết cái gọi là phê bình chuyên nghiệp nằm ở đâu, có dạng hình như thế nào? Và nếu không tìm thấy thì đó là chuyện tự nhiên, hoặc có gì là bất thường?

Đọc thêm:

Hồng Quảng: Thế nào là “phê bình nghiệp dư”?

Vậy là vào cái thời tất cả mọi ngành, mọi nghề đều hướng tới chuyên nghiệp, thì với phê bình, xem ra lại theo chiều ngược lại. Hiện tượng đó là trái hoặc thuận quy luật, ta cần tiếp tục bàn. Nhưng có điều rõ ràng là, chính vào lúc phê bình yếu (hoặc mất đi) tính chuyên nghiệp thì đời sống sáng tác lại bề bộn, nhiều màu vẻ nhất. Nhiều vì con số rất đông người viết – khó mà đếm xuể; và lượng tác phẩm cũng theo đó mà nhân lên thành con số…khủng, trên khắp mặt các thể loại. Trong cái biển mênh mông các đầu sách ra hàng tuần, hàng tháng thì việc chọn giới thiệu một tác phẩm sao cho đúng, và gợi được sự chú ý của công chúng quả là câu chuyện vô cùng khó, thậm chí là việc không thể làm nếu muốn đạt một hiệu quả phê và bình đích thực. Đó là điều khiến cho nhiều người phải lẩn tránh mà tìm đến những công việc vừa nhàn nhã hơn, vừa yên ổn hơn. Phần tôi, tôi biết có rất nhiều sách được ấn hành, qua theo dõi trên các quảng cáo, hoặc được biếu tặng, nhưng lại thiếu thời gian để đọc; có nhiều tác giả tặng sách nhưng lại không thể viết bài giới thiệu, bởi viết cho người này không thể không viết cho người kia. Hoặc thỉnh thoảng nếu có viết do tình bạn bè, tri kỷ thì cũng không phải là để đưa lên báo, mà để dùng vào những chỗ khác, theo nhu cầu của cả hai phía… Như vậy là đặt bên cạnh nhau, số lượng tác phẩm được ấn hành với số lượng người được gọi là quen, hoặc được giao việc phê bình (theo nghĩa chuyên nghiệp) thì thấy tỷ lệ trên quả là quá chênh lệch. Và đó cũng là lý do khiến cho tôi nói đến một tín hiệu vui – đó là sự thành lập Hội đồng lý luận phê bình văn học- nghệ thuật Trung ương, trực thuộc Ban Tuyên giáo, tức là chịu trách nhiệm trước Đảng, với 36 thành viên. Quả là một tổ chức quan trọng như thế trước nay chưa hề có. Cộng cho hết những tên tuổi tiêu biểu tham gia công việc phê bình trong hơn nửa thế kỷ trước thời Đổi mới có lẽ cũng chưa bằng. Và cùng với Hội đồng còn là một Tạp chí mang đích danh Lý luận phê bình văn học nghệ thuật ra hàng tháng. Nay, sau mấy năm hoạt động, với nhiều hình thức như tổ chức các hội thảo lớn và nhỏ; các cuộc tập huấn ở nhiều nơi, cả trong Nam ngoài Bắc, trong đó có tập huấn về chiêu thức và phương pháp phê bình cho từng hội, từng địa phương; và một Giải thưởng lớn cho nhiều ngành, nhiều hạng mục vừa diễn ra vào cuối tháng 3 vừa qua, cũng nên có một đánh giá sơ bộ để xem kết quả hoạt động của Hội đồng và của Tạp chí ra sao. Bởi, có thể nói, đây là sự kiện quan trọng nhất chứng tỏ sự quan tâm và quyết tâm làm chuyển đổi tình hình của Đảng.

(Trích tham luận “Nghĩ về tương lai của phê bình”, Hội nghị Phê bình văn học lần thứ III, 4,5/6/2013, Tam Đảo, Vĩnh Phúc).Copyright © 2013 – PHÊ BÌNH VĂN HỌC .

Leave a Reply