Thiếu Sơn (1908-1978)


Tên thật là Lê Sĩ Quý, sinh năm 1908 trong một gia đình tiểu công chức. Quê quán: Hải Dương. Mất ngày 3 – 1- 1978 tại thành phố Hồ Chí Minh.

Sau khi tốt nghiệp Thành chung (1928), ông vào Sài Gòn vừa làm công chức Sở Bưu điện, vừa hoạt động báo chí, văn học. Viết cho các báo: Nam phong, Phụ nữ tân văn (1931), Tiểu thuyết Thứ Bảy (1935), Đại Việt tạp chí, Nam kỳ tuần báo (1943). Ông nổi tiếng trên lĩnh vực phê bình văn học, đã cho xuất bản các tạp phê bình, tiểu luận như Phê bình và cảo luận (1933), Câu chuyện văn học (1943), Đời sống tinh thần (1945) và tiểu thuyết hồi ký Người bạn gái (1941).

Với Phê bình và cảo luận, ông được xem là nhà phê binh đầu tiên của văn học Việt Nam hiện đại. Trong buổi đầu hình thành thể loại văn học mới là phê bình văn học, tiếp thu thành tựu từ phương Tây, ông thực thi và thành công trong loạt bài phê bình về tác giả và về tác phẩm. Người phê bình theo ông là “ kẻ đọc giùm cho người khác… chỉ cho người ta thấy cái nghĩa lý của câu chuyện , chỗ dụng ý của tác giả, cái nghệ thuật của người làm và các văn thể của cuốn sách”.

Về phê bình tác giả,ông mạnh dạn nói thẳng vào thân thế và sự nghiệp của chín nhà văn nổi tiếng đương thời, đưa ra những nhận định về đóng góp và những điểm bất cập nơi họ. Khen chê rành mạch đối với những tác giả đang sống và viết cùng thời, như Thiếu Sơn đã làm, là một việc rất mới.

Về tác phẩm, ông nói sâu về ba cuốn tiểu thuyết mới xuất bản của Hoàng Ngọc Phách (Tố Tâm), Nguyễn Trọng Thuật (Quả dưa đỏ), Nguyễn Thờ Xuyên (Người vợ hiền). Từ góc độ cảm nhận của riêng mình khi đọc, ông đưa ra những nhận xét đánh giá về tư tưởng, vấn đề đặt ra của tác phẩm và nghệ thuật viết truyện, với một giọng văn từ tốn, mở ra sự tiếp tục tranh biện.

Cuốn sách còn có phần Cảo luận với ba bài viết bàn về các vấn đề quốc học, tiểu thuyết hiện đại và văn học chữ quốc ngữ – đây cũng là hình mẫu của thể tài tiểu luận văn học, trong đó người viết làm rõ nét các khía cạnh cần bản thảo với ý kiến của mình xung quanh vấn đề được nêu ra đã được lập luận thấu đáo.

         Phê bình và cảo luận được chào đón và hoan nghênh. Từ nay, bên cạnh nhu cầu đọc văn sáng tác, người đọc còn tìm đến các bài viết, cuốn sách phê bình để có điều kiện hiểu sâu thêm về tác phẩm, tác giả, đối thoại với người khác.

Cũng trong những năm 30 của thế kỷ trước, Thiếu Sơn nổi lên là người mở màn cho cuộc tranh luận được gọi là “ Nghệ thuật vị nghệ thuật” hay “ Nghệ thuật vị nhân sinh” . Qua tranh luận với Hải Triều, từ chỗ chỉ đề cao phương diện nghệ thuật của văn phẩm và bút pháp tài hoa của văn sĩ, ông đã dần chú ý đến cả mọi quan hệ giữa văn học và thực tại đời sống con người, cuộc sống của người bình dân.

Những tìm tòi thể hiện trong tư duy lý luận khi tranh biện giữa hai phái có quan điểm đối lập và khác biệt, đã dần đi tới thống nhất nhìn nhận văn học trong một tương quan chỉnh thể, nương tựa, chi phối lẫn nhau: giữa nội dung và hình thức của văn phẩm; giữa các phương diện: hiện thực đời sống – con người nhà văn – cơ cấu tác phẩm và thị hiếu khác nhau của người đọc.

Sau Cách mạng 8/1945, Thiếu Sơn đi vào đời sống kháng chiến, hòa nhập vào cuộc đấu tranh bảo vệ sự toàn vẹn của nền độc lập mà nhân dân ta đã giành được. Trên lập trường yêu nước, tiến bộ, ông viết các bài báo bàn về các vấn đề chính trị, xã hội, trong đó vẫn tiếp tục mạch phê bình nhân vật mà trước đay ông đã khai mở.  Các cuốn sách xuất bản sau đó: Giữa hai cuộc cách mạng (1947),  Nợ bút nghiên hay nghĩa đồng bào (Hồi ký 1975), Những văn nhân, chính khách một thời (1993), là một Thiếu Sơn khác trước. Giờ đây ông  không còn băn khoăn giữa “”vị nghệ thuật” hay “vị nhân sinh” nữa. Là một trí thức thức thời, được giác ngộ chân lý và lẽ phải, các bài viết, tác phẩm của ông thể hiện tấm lòng ưu thời mẫn thế, hướng về sự nghiệp đại nghĩa của dân tộc, gắn bó chan hòa với nhân dân lao động mà phát huy cái sở học, sở đắc của mình. Về cuối đời, thiên hồi ký còn dang dở của ông đã cho thấy khát vọng thành thực phơi bày cái tôi của một con người nếm trải, qua bao khúc quanh của lịch sử và trắc trở của số phận vẫn bền lòng giữ vững nhân cách trong sạch , sứ mệnh dấn thân của người trí thức trong một thời cuộc phức tạp, nhiều thứ thách và đầy biến động./.

NguồnNguyễn Ngọc ThiệnLý luận phê bình và đời sống văn chươngNxb. Hội Nhà văn,2010. Bản vi  tínhCopyright © 2013 – PHÊ BÌNH VĂN HỌC 

Leave a Reply