Tình người của Tam Quán


Tam Ích

Con người có thể can đảm không sợ gì cả – trừ quyên sinh. Nói một cách khác: con người ta không dại gì mà đi rước sự… tự tử vào mình. Chẳng có cá nhân nào muốn tự sát – mà cũng chẳng có dân tộc nào muốn quyên sinh. Kể cả toàn thể loài người. Từ ngày có bom nguyên tử và bom khinh khí, loài người đâm ra sợ chết. Sợ chết phải tìm cách thoát chết: muốn thoát chết phải hủy cái… “lợi khí” gây ra chết… là các thứ bom nguyên tử. Nhưng không may cho cá nhân cũng như cho cả loài người, là không ai dám hủy bom nguyên tử. Trái lại, mỗi ngày người ta còn làm thêm cho nhiều… bom.

Thành ra cái chết đã thấp thoáng ở đâu đây… rồi đấy! Chết riêng cho một người hay chết chung cho cả… lũ thì cũng vậy!

Người Âu Mỹ là người nhiều bom nguyên tử nhất. Cho nên họ sợ. Hình như không còn có cách gì tạo cho họ một lối thoát cho sự khủng khiếp của tâm hồn bằng triết học… Phật Lão.

Họ bèn quay về Phật Lão. Nói “quay về” là không đúng vì trong mấy thế kỷ trước đã có lúc nào họ nghiên cứu bề sâu và bề rộng của triết học Phật Lão đâu! Ngày nay họ mới thưởng thức…

Nhất là Phật giáo.

Cứ coi số sách viết bằng Âu ngữ về Phật giáo và số triết gia, tư tưởng gia, văn gia – kích thước lớn – viết về Phật giáo thì đủ biết. Nhưng chạm đến phái Thiền của Phật giáo thì trí thức giới Âu Mỹ… ngơ ngác! Và họ càng tìm hiểu họ càng khó hiểu – khó hiểu hay không hiểu gì cả…

*

Ông Georges Reyer là một nhà văn kiêm học giả chuyên viết triết sử về tôn giáo sử cho báo Paris Match, một ngòi bút cỡ kích thước quốc tế, thường ao ước hiểu thế nào là Thiền. Một hôm ở Nhật Bản, ông gặp nhà bác học D.T. Suzuki là một trong vài nhà thông thái đã có công đem triết học Thiềntruyền bá ở Âu Mỹ. Hôm hội kiến, có cả ông Yamada, giáo sư về thiền học tại trường đại học thiền học ở Kyoto ở Nhật Bản. Ông Reyer hỏi ông Suzuki về Thiền. Ông này nói rằng không sống Thiền thì không thể nào hiểu được Thiền mà đã sống Thiền rồi thì không thể nào nói về Thiền được…! (Luôn tiện, để làm… sáng tạo câu chuyện Thiền, tôi xin ân cần giới thiệu với bạn đọc hai cuốn sách về Thiền rất phong phú của T.T. Thiên Ân và cuốn Tiểu luận về Bồ Đề Đạt Ma có giá trị của Phạm Công Thiện). Nhưng rồi giữa lúc Georges Reyer ngơ ngác và khổ sở đi về việc hiểu… Thiền thì ông Suzuki cũng ráng giải thích Thiền bằng một câu chuyện – gọi là giai thoại cũng được!

*

Có một vị thiền sư hỏi một đệ tử:

“Phật tổ là ai?”

Người đệ tử thưa:

“Thưa sư phụ, Phật tổ là một hiền giả Ấn Độ (nguyên văn: le sage hindou) đã sáng lập ra Phật giáo và Thiền tông là một tông phái của Phật giáo”.

Thiền sư hét lên:

“Đồ ngu!”

Rồi ngài đánh một gậy vào đầu người đệ tử. Ngay lúc ấy, có một đệ tử khác cúi đầu thưa rằng:

“Thưa sư phụ, Phật tổ là một vị thái tử bỏ ngôi báu và đi hành khất. Người đã nhận thấy rằng cái ta chỉ là một ảo ảnh, và vạn vật cũng chỉ là ảo ảnh… Người đã giác và đã đạt đến cõi Niết Bàn – mà Nhật ngữ gọi là Satori”.

Vị thiền sư lại hét lên một lần nữa:

“Thậm ngu, chí ngu!”

Rồi thiền sư túm lấy mũi của người đệ tử, vặn cho đau điếng… Một người đệ tử thứ ba có mặt tại đấy thận trọng hơn, không nói gì cả, im lặng. Thiền sư liền tát lia lịa vào mặt người đệ tử thứ ba này làm cho máu mắt máu mũi trào ra chan hòa… và hét lớn hơn trước:

“Phật tổ là thế này này… Ngu ơi là ngu, một lần ngu, hai lần ngu, ba lần ngu, ngu gì mà ngu quá vậy hở trời…!”

*

Ngày nay, tại đây có một cuốn sách – một cuốn truyện. Tên sách là Tình người. Tác giả là Tâm Quán. Nhà xuất bản là Lá Bối. Sách gồm có mười truyện – đúng hơn là mười truyện ngắn, trong đó có một truyện tựa là Tình người mà tác giả lấy làm tên cho cả tập truyện. Tôi cũng xin nói thêm rằng nhà xuất bản Lá Bối đã xuất bản nhiều sách của Thích Nhất Hạnh: Bông hồng cài áo, Đạo Phật đi vào cuộc đời, Le Bouddhisme d’Aujourd’hui, Đạo Phật ngày nay… Tập truyện Tình người trình bày rất trang nhã – một thứ đẹp kín đáo làm người ta mến, làm người ta kính… ấy là chưa nói về nội dung… đề cập tới nếp sinh hoạt và nếp suy tư phong phú của hai nhân vật chính là tác giả xưng là tôi – là Tâm Quán – và một chú tiểu nữa là Tâm Mãn cũng là đệ tử của phái Thiền tông trong Phật giáo – nếu tôi không lầm. Nhất là truyện cuối cùng tựa là Công án…

Chú Tâm Mãn thường bắt chú Tâm Quán cắt nghĩa những câu chuyện thiền trong tác phẩm Vô môn quan. Chú Tâm Quán nói với chú Tâm Mãn: “Chú nghĩ xem, ba chữ Vô môn quan đã là vô lý rồi. Vô môn quan là cái cửa không có cửa… Chú bảo tôi cắt nghĩa làm sao được thế nào là một cái cửa không cửa?”… Rồi chú Tâm Quán thêm: “Tôi cũng nghĩ rằng tác phẩm ấy nói chuyện vô nghĩa. Này nhé, có nghĩa tức là có nghĩa đối với một người nào, và không bao giờ cũng không có nghĩa đối với một người nào… Đối với người ngoại cuộc thì nó có thể không có nghĩa. Nhưng đối với người trong cuộc thì nó là có nghĩa”. Rồi chú Tâm Quán nói về sự ngộ của hành giả. “Có người ngộ rất mau mà có người ngộ rất lâu”. Đồng thời chú kể một chuyện xảy ra bên Tàu – có lẽ ở một thời xa xưa nào đó. Chuyện như thế này.

*

Có một thiền sư dạy rất đông đệ tử. Trong hàng đệ tử có một vị đệ tử tu đã rất lâu năm và đã dày công phu mà cũng vẫn chưa ngộ. Vị đệ tử rất lấy làm hổ thẹn… Nhưng thiền sư thì vẫn kiên tâm trong việc giáo dục. Một mùa đông, trong chùa, trên hang núi, chỉ có một thầy một trò. Sáng hôm ấy, trời lạnh như cắt. Vị thiền sư sai người đệ tử đi kiếm thêm bó củi vào lò sưởi. Nhưng đường ra núi bị tuyết phủ rồi.

Người đệ tử đi tìm quanh trong động nhưng tuyệt không còn thấy một khúc củi. Vị thiền sư tỏ vẻ khó chịu: “Chú kiếm bất cứ thứ gì bằng gỗ cũng được!”. Sau một hồi tìm kiếm, vị đệ tử không thấy một thứ gì trong hang đá cả, vì bàn, ghế… tất cả đều bằng đá. “Bạch thầy, không có đồ vật gì bằng gỗ nữa cả…”. Vị thiền sư tỏ vẻ khó chịu thêm và nói: “Thì chú hãy vào chính điện thử xem”. Sợ hãi, người đệ tử vào phía hang chính điện và cũng không thấy đồ vật gì bằng gỗ cả, trừ tượng Phật. Run rẩy, chàng trở về báo cáo: “Bạch thầy, chỉ có tượng Phật là bằng gỗ thôi”. Vị thiền sư quắc mắt: “Tôi đã bảo chú là bất cứ đồ gì bằng gỗ kia mà!…”. Chưa từng bao giờ thấy thiền sư nổi giận, vị đệ tử hoảng lên, run lập cập, hạ bệ tượng Phật xuống. Trước con mắt vô cùng ngạc nhiên của người đệ tử, vị thiền sư lấy búa chẻ tượng Phật làm bốn mảnh liệng vào lò lửa. Tượng Phật bốc cháy.

Chú Tâm Quán kể xong chuyện rồi kết luận cho chú Tâm Mãn nghe rằng: “Chú biết sao không? Sự việc xảy đến, gây chấn động mãnh liệt trên tâm trạng người đệ tử: bỗng nhiên người này thấy tâm mình thông suốt bừng nở… ánh sáng giác ngộ chảy tràn vào… Tôi chắc trong nội tâm của người đệ tử, tất cả đều đã được chuẩn bị cả rồi. Duy còn một tí chấp trước nào đó… Vị thiền sư đã đợi đúng lúc để giáng xuống một đòn cân não…”.

Tác giả bài phê bình này – nói phê bình là nói ép – cách đây một tuần lễ, đã đọc vội vàng tập truyện Tình người trong một hiệu sách ở Dalat – đọc như vậy kể cũng không lương thiện lắm! Trở về Sài Gòn, bỗng tôi bị nó ám ảnh. Tôi kiếm nó để đọc lại…

Đọc xong, tôi nghĩ rằng, trước hết tác giả cuốn truyện hẳn là một nhà văn của cửa… thiền. Rồi tôi lại nghĩ Tâm Quán là ai? Một nhà văn mới ra đời. Bút pháp Tâm Quán điêu luyện: chính sự sáng sủa nhẹ nhàng đã làm ra sự điêu luyện ấy – một thứ điêu luyện của một cây bút đã… dày công “tu luyện” trong… thi văn giới. Kỹ thuật dựng truyện ngắn rất giản dị – và chính sự giản dị ấy làm ra sự kín đáo và vững vàng của kỹ thuật. Đây có hương vị của Tự Lực Văn Đoàn, có màu sắc văn chương rất Việt Nam – rất Việt Nam mà không xưa, rất mới mà không cần táo bạo… và có “âm thanh” lặng lẽ và thoát tục… Một thứ văn chương và một bút pháp cân xứng với tình, với cảnh, với việc của nếp sống và nếp nghĩ của những nơi trong, trắng, sạch – khác hẳn thứ văn chương hiện đại phản ảnh nếp nhân sinh của một loài người chán nản và mệt mỏi, sợ chiến tranh và sợ chết chóc, sợ máu chan hòa và sợ nước mắt nhiều như bao nhiêu đại dương, sợ sự phi lý của việc trời và việc người: khắc khoải, ấm ức, có mùi tha ma… Con người sợ chính mình…

Người đọc Tình người sẽ có ấn tượng như vừa thoát khỏi cõi vũ phu, ồn ào và tàn bạo của đời sống và lạc vào một “giới” nhân sinh nhẹ nhàng: những tấm thân lưu đày và lưu lạc ngồi giây lát – và muốn ngồi dai nơi bóng mát, vì ngoài trời chói quá, nóng quá, u ám quá, nồng nực nặng nề quá… Mô Phật!

Tác giả là Tâm Quán đã thành công ở chỗ viết một cuốn truyện nói chuyện thiền: nói chuyện tôn giáo mà không ai hay, nói cả chuyện siêu hình mà như kể chuyện Tấm Cám… Tôi ngờ Tâm Quán là Thích Nhất Hạnh, một Thích Nhất Hạnh với kích thước của tác giả Đạo Phật ngày nay…

Vậy xin thành thực giới thiệu với bạn đọc. Và để kết thúc, xin thêm hai ý tưởng: một về việc giảng thiền cho thiên hạ… hiểu thiền – xin nói lại hiểu –của nhà thông thái Suzuki và của Tâm Quán; và một về vấn đề nghệ thuật truyện ngắn trong văn học Việt Nam hiện đại – nhân tiện có cuốn Tình người và có chú Tâm Quán từ đây có mặt trong văn thi giới.

Ý tưởng thứ nhất của tôi là về vấn đề nói chuyện thiền với thiên hạ. Nhà thông thái Suzuki đã làm ông Georges Reyer thất vọng… vì không thể nào hiểu được thiền… hiểu như cái kiểu chúng ta hiểu, hiểu bằng thông minh, bằng lý trường sinh, kể cả là bằng tất cả toàn diện cái nhất trí của cơ thể và tâm hồn cá nhân – hiểu như chúng ta thường hiểu Khổng Khâu và Socrate … thị giác nhìn thấy màu, thính giác nhìn thấy âm thanh, thông minh đi vào bề sâu và bề rộng của tinh vi của vi ti và li ti… lý trí đi vào những thành tố của vạn vật, với tinh thần khoa học. Georges Reyer thất vọng vì nhà thông thái Suzuki không đủ thẩm quyền hay hà tiện… tri thức? Tôi biết Reyer muốn về amy để làm mặt… thông thái về thiền. Số là ở amy, thiên hạ đương say mê thiền: tôi dẫn ra đây cái câu của Reyer trong báo Paris Match ra trong tháng Novembre 1963: “Mais que les foules amréicaines données aux “funnies” aux best-sellers des drugstores et aux cours de compt abilité par correspondance se soient prises d’un engouement touchant à la passion pour la plus hermétique de toutes les doctrines de l’Extrême – Orient, il y avait là de quoi s’étonner. Snobisme? Sans doute. Et désarroi spirituel. Le maitre de Zen remplacait le professeur de Yoga ou le psychanaliste”.

Cái công việc ông Suzuki đã – vô tình hay cố ý – làm không xong, chú Tâm Quán của chúng ta có lẽ đã làm được… Nhưng mà thôi, xin dành cho bạn đọc mọi thú vị của cuốn Tình người của Tâm Quán…

Ý tưởng thứ hai của tôi thuộc về vấn đề nghệ thuật truyện ngắn – một loại mà đã có nhiều nhà văn học quốc tế liệt vào hàng văn chương cao đẳng (genre supérieur) – trong văn học Việt Nam hiện đại, nhân bàn đến Tâm Quán tác giả Tình người. Chúng ta có Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam – thêm vào đó vài người hàng đầu có kích thước: Nguyễn Mạnh Côn, Doãn Quốc Sỹ, Võ Phiến. Còn có những người có hẳn những sắc thái riêng biệt: Thanh Tâm Tuyền, Dương Nghiễm Mậu, Thảo Trường, Mai Thảo, v.v. – và đừng quên Song Linh, Viên Linh, Trần Dạ Từ… – và vài người có mặt: Minh Đức, Hoài Trinh, Hoàng Anh Tuấn, Kiêm Minh, v.v. Và nhất là một người ký là Lan Đình đã viết truyện Đêm dài ba mươi Tết đăng trong Phổ thông Xuân Ất Tỵ đã làm tôi ngạc nhiên hết cỡ của tâm hồn tôi và làm tôi nghĩ rằng tiềm năng văn thơ của dân tộc còn phong phú vô cùng…

Xin thêm: Tâm Quán.

Và xin nói một cảm hứng lờ mờ: hình như về truyện, truyện ngắn đã vượt truyện dài chăng? Đó có phải là một đặc tính văn học của một giai đoạn văn học của một lịch sử văn học của một nền văn học dân tộc?

Viết truyện ngắn cho hay khó hơn viết truyện dài. Kích thước không gian và thời gian của người viết truyện ngắn có chừng – người viết không thể vượt giới hạn. Kích thước bề rộng và bề sâu của người viết truyện dài… nó vô cùng: người viết có thể “bơi lội” mà vẫn còn… tự do: biên giới còn xa. Cái sở đoản nếu có, nó lấp nó chìm đi trong số người, số việc – việc trời, việc người… và việc của chính việc sinh đẻ ra nhiều việc vô cùng…

Hay là cái thông minh sáng tạo (intelligence créatrice) của dân tộc Việt Nam chỉ thích nghi với những việc khó – kể cả và nhất là ở lĩnh vực văn nghệ?

1964

Nguồn: Lá Bối xuất bản lần thứ nhất, in tại nhà in Đăng Quang, 734a Phan Thanh Giản – Sài Gòn. Giấy phép số 481 TBTTCH/BC3/XB Sài Gòn ngày 22 tháng 2 năm 1967, ngoài những bản thường in thêm 100 bản đẹp dành riêng cho tác giả, nhà xuất bản và thân hữu. Thư từ, liên lạc về Nxb xin gửi cho Từ Mẫn, bưu điện xin đề tên cô Cao Ngọc Thanh. Giá 120 đồng. Bản điện tử do talawas thực hiện

Leave a Reply