“Tung lên mạng”


Hồng Quế
Tung lên mạng không chỉ là một hành động, trò chơi, một cách ứng xử, thái độ, một sự kiện, hiện tượng, quan niệm, mà là một bức tranh về đời sống, của đời sống; đó là một từ khóa quan trọng để hiểu đời sống hiện thời (sự tự do dân chủ, tình trạng bất ổn, sự phô diễn bạo lực và tình dục, tình trạng lộn ngược, lộn trái sự vật hiện tượng…). Nó là một “tác phẩm đích thực” của thời đại internet phổ cập. Ở đây, chúng tôi sẽ thử đọc nó như một văn bản, một ký hiệu mang ý nghĩa hiện đại.
Ai tung? Trước câu hỏi này người ta có thể trình ra rất nhiều đáp án, nhiều bằng chứng cụ thể, sinh động, khó chối cãi. Điều này rõ ràng rất cần thiết, nhưng lại tạo ra những giới hạn nhất định: nó có vẻ phù hợp hơn với những khảo sát, phân tích “về trường hợp”, nhất là đối với những điều tra, đánh giá, kết luận nghiêng về quy kết trách nhiệm pháp lý. Trả lời câu hỏi ai tung theo cách đó, là một sự truy lùng, hướng đến chỉ đích danh kẻ phạm tội và những tòng phạm; thực chất là một cách thu hẹp dần phạm vi, ý nghĩa của sự kiện. Ai tung, diễn giải theo cách của văn học, là một chất vấn về chủ thể, về các vai hành động, một ký hiệu, mở ra những ý nghĩa, thực hiện sự gán nghĩa nào đó.
Tung lên mạng, trước hết là sự khiêu khích. Chẳng hạn đánh nhau, quay clip, rồi tung lên mạng internet, đấy là một chuỗi hành động có tính khiêu khích dư luận, khiêu khích cả cách lý giải thông thường của chúng ta. Vai hành động ở đây có thể là nữ sinh/ nam sinh… Tên gọi cụ thể của họ không quan trọng, đúng hơn các tên gọi đó, qua một cơ chế tiếp nhận đặc thù, trở thành những kí hiệu, nói với chung ta nhiều ý nghĩa hơn tính cụ thể xác thực của nó. Người ta có thể đọc được ở đây những mâu thuẫn cá nhân, bè nhóm, tâm lý lứa tuổi hoặc vấn đề đạo đức, cách giáo dục bất ổn của gia đình, nhà trường, sự ảnh hưởng của trò chơi, phim ảnh bạo lực, sự phát triển lệch lạc, thiếu kĩ năng sống của thanh thiếu niên; lại có thể đọc ở đây những nghiệp vụ xác minh điều tra ly kì, sự phát hiện về tình tiết mới, các kết luận của các cơ quan chức năng….
 Tất nhiên, một (nhóm) phóng viên thạo tin của tòa báo nào đó có thể tường thuật chi tiết về sự kiện, hiện tượng này, cũng theo cách đầy bạo lực không kém, anh/ chị ta sẽ cho gắn vào bài viết một clip đánh nhau như một bằng chứng sinh động về người thực, việc thực, nhưng không ai gọi phóng viên đó là tung clip/ một phần của clip. Trên thực tế chính báo chí là một trong những phương tiện làm cho cái được tung có ảnh hưởng tác động lây lan, phát tán rộng rãi hơn. Clip sau khi tung lên mạng internet không chỉ tồn tại như một bằng chứng mà trở thành một vật trôi nổi dùng chung, vật kích thích trí tò mò của đám đông hiếu kì, có thể được nhiều nơi đăng lại, chụp lại, phát tán, không thể kiểm soát nổi. Thế nhưng, thông thường người ta chỉ gọi là “tung lên mạng” đối với hành động đầu tiên. Ngay đối với người tung clip đã bị phát giác cũng thế, anh ta sẽ phải viết bản tường trình chi tiết sự việc, tích cực hơn nữa anh ta sẽ thừa nhận khuyết điểm và cam kết không tái phạm;
Ở đây anh ta đã phải diễn lại toàn bộ cảnh tượng, đóng lại vai của mình một cách hợp thức trên văn bản. Vậy, câu hỏi ai tung là câu hỏi hướng về kẻ khai diễn, kẻ mở đầu, cầm đầu, kẻ thực hiện lần đầu, công bố lần đầu các chứng cứ thật. Những kẻ hành động đầu tiên là kẻ khiêu khích và theo đó có tội lỗi, cần bị trừng phạt, lên án, chỉ trích. Quy chế kiểm soát của xã hội lúc này dành phần nhiều cho kẻ cầm đầu, kẻ thực hiện hành động thứ nhất. Ai tung là câu hỏi về kẻ tạo nghĩa, tạo ra hành động, các vai hành động, các sự kiện, hiện tượng; kẻ đã trình diễn một sự đau đớn, thất bại, bất lực của người này và sự chiến thắng, hả hê, tàn bạo của người khác cho những người khác nữa xem, nhằm chứng tỏ sức mạnh của cá nhân, tập thể, nhóm phái.
 Nhưng câu hỏi ai tung còn là một chất vấn về liên chủ thể, các vai kép hoặc vai liên đới. Trừng phạt, lên án kẻ tung clip/ hình ảnh… là trừng phạt, lên án kẻ truyền dữ liệu để khiêu khích dư luận, kẻ tạo ra một trò chơi không phù hợp với quy ước đạo đức chung, luật lệ chung. Ai tung là một câu hỏi hướng về kẻ vi phạm quy ước, quy chế chung của cộng đồng, kẻ vi phạm những điều cấm, kẻ làm ảnh hưởng đến hình ảnh của một tổ chức, nhóm người mà nó thuộc về. Chúng ta nghĩ gì khi cái ác, cái xấu, những cái có tính cách bạo lực, nhạy cảm không phải được giấu đi vì tiềm thức sợ hãi, xấu hổ, mà dám phô diễn công khai, thậm chí người tung còn khiêu khích, bình thản tuyên bố đã thực hiện về điều ác, cái xấu đó?
Tung lên mạng, còn như một sự kiện triệt tiêu, hạ bệ đối thủ; một cách tạo ra hình ảnh khác về một người khác nào đó, mà trong đó, có thể chính người tung cũng dự phần, tham cuộc. Câu hỏi Ai tung hướng đến kẻ đã nắm giữ bí mật và cho công bố những bí mật nhạy cảm riêng tư. Kẻ nắm giữ bí mật, ở đây, có thể hiểu như là kẻ đặc biệt nguy hiểm, tiềm tàng những nguy cơ phạm lỗi, phạm tội, phản bội. Để trả lời câu hỏi ai tung những bí mật nhạy cảm riêng tư, người ta xét tới những vai trong clip, tìm xét kẻ phản bội lại chính mình, phản bội lại niềm tin của người khác; một kẻ lệch lạc, tráo trở; tình cờ có được “bí mật nhạy cảm” hoặc lợi dụng phương tiện kĩ thuật để lấy bí mật của người khác (kẻ sửa chữa thiết bị lưu trữ dữ liệu).
 Ai tung, câu hỏi này ám chỉ người tạo ra bí mật (vai chính trong clip/kẻ ghi lén hình ảnh và tiến hành công bố dữ liệu), kẻ vi phạm đạo đức (nghề nghiệp), kẻ cạnh tranh ganh ghét với người khác; kẻ đánh cắp sự an toàn, sự yên ổn, đe dọa tương lai, quyền lợi của người nào đó. Trừng phạt kẻ tung clip lúc này có thể hiểu là trừng phạt kẻ có thủ đoạn nguy hiểm, kẻ đã làm mất sự an toàn, yên ổn và hình ảnh đẹp của người khác; nhưng đồng thời còn là kẻ nắm sự thật, công khai sự thật; muốn lộn trái, lộn ngược sự thể, tình thế; muốn trình ra những âm bản, những cái được che giấu đằng sau hình ảnh đứng đắn nghiêm túc. Nhưng ai tung còn là một chất vất về kẻ lừa đảo, người công khai những hình ảnh giả mạo, truyền đi những diễn biến giả, một kẻ vu khống, bịa đặt, bóp méo hiện thực. Ai tung là câu hỏi có tính chất khám phá, khám phá một bản chất, một hiện tượng khác, khám phá những cái khác. Câu chuyện ở đây là câu chuyện về cái biểu đạt xuyên tạc, cái biểu đạt đa nghĩa, cái biểu đạt trôi nổi.
 Vấn đề ai tung còn là vấn đề thông tin về người tạo ra trò chơi đánh lừa đám đông để tiêu khiển, người dùng những cái giả để đánh lạc hướng, gây hiểu nhầm, hiểu sai khác, thu hút sự chú ý.
Ai tung hiển nhiên là câu hỏi có tính quy chiếu. Nhiều trường hợp câu hỏi ai tung quy chiếu về kẻ tham dự trò chơi đang thu hút sự quan tâm của dư luận, chẳng hạn một cuộc thi thách đố có trao thưởng cho ai có được ảnh/clip độc đáo về đời sống riêng tư của nhân vật nổi tiếng hoặc những người liên quan đến nhân vật đó. Người tung lên mạng không phải bao giờ cũng là người muốn làm khác, muốn thể hiện để nổi tiếng, một người hành động theo cảm tính, bản năng, bất chấp những cảnh tỉnh răn đe, bất chấp pháp luật, đạo đức; trái lại có thể là người hiểu rất rõ hiệu ứng lan truyền của mạng ineternet, muốn tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của dư luận, muốn tránh sự kiểm duyệt để tự do thể hiện thái độ phản đối, phê phán, khước từ một điều gì đó. Chúng ta biết rằng vấn đề ai tung hiện nay chủ yếu xoay quanh những chuyện thuộc về cuộc sống riêng tư, chính trị, bạo lực và tình dục; nhưng không phải lúc nào câu hỏi ai tung cũng nổi lên hàng đầu, nhiều trường hợp vấn đề nội dung được tung lên mạng gây chú ý hơn.
Người tung lên mạng có thể là một người chủ trương làm xói mòn một giá trị nào đó, làm giảm uy tín của cá nhân đối phương, chống lại sự định giá và cơ chế hợp thức hóa của dòng chính. Không phải cái gì đưa lên mạng và đăng ở đâu cũng là “tung lên mạng”, phần nhiều phải là những “cái khác”, cái “không bình thường”, cái chưa được đa số biết đến; cái lộn trái, lộn ngược sự vật hiện tượng; những cái phá vỡ tình trạng hài hòa, cân bằng nào đấy; đó là những cái có tính khiêu khích, vi phạm pháp luật hay chuẩn mực văn hóa cộng đồng, gây bức xúc dư luận; những cái có tính cách bạo lực, nhạy cảm, cấm kị, phơi bày bản chất, lật tẩy, giải mật… và chúng thường được đăng tải công khai ở blog, website không chính thống, ở những mạng xã hội.
 Ai tung là câu chuyện về hành động, cách ứng xử, quan niệm, thái độ của cá nhân nào đó, nhóm người nào đó trước một sự vật hiện tượng, trước chủ thể khác và trước cộng đồng, tập thể. Người tung vì thế chịu phát xét của cộng động tập thể, chịu trách nhiệm và sự đánh giá theo những luật lệ, quy ước chung về hành động tung lên mạng, nội dung tung lên mạng. Tung lên mạng là hành động công khai hóa, là sự tuyên bố, phát ngôn, phô diễn, vì vậy đó là vấn đề về quyền và trách nhiệm của người đó đối với hình thức và nội dung công khai. Đằng sau hành động tung lên mạng là hình ảnh tinh thần (đạo đức, văn hóa, quan niệm…) của người tung. Ai tung không còn là chuyện của cá nhân, thuộc về thế giới ảo, mà là chuyện  thực tế phức tạp của xã hội, cộng đồng, của pháp luật, đạo đức, là quan niệm và diễn biến nhiều vẻ của đời sống hiện đại, là chính những hiện tượng xã hội của đời sống bây giờ.
Nguồn:  Văn nghệ trẻ số 4/2013

Leave a Reply