Văn học dịch – thực tiễn và giải pháp


 

Văn nghệ Trẻ – Ngày 10- 8- 2012, Hội đồng Văn học dịch thuộc Hội Nhà văn Việt Nam diễn ra cuộc hội thảo về “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của văn học dịch hiện nay”. Hội thảo mong muốn làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn của văn học dịch, từ đó có thể đi đến thống nhất về quan niệm, về yêu cầu và các nguyên tắc của dịch thuật văn học; đánh giá tình hình và chất lượng dịch thuật văn học trong thời gian 10 năm trở lại đây; đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng dịch thuật văn học và phát triển đội ngũ dịch giả.

VNT xin trích những ý kiến đáng chú ý được trình bày tại buổi hội thảo .

 

Nguyễn Văn Dân: văn học dịch hiện nay -những vấn đề đặt ra

Trên thế giới, người ta đã nói nhiều đến tầm quan trọng của dịch thuật. Đặc biệt là hiện nay, trong thời đại toàn cầu hoá, để chống lại sự thống trị của một vài ngôn ngữ, bảo đảm sự đa dạng trong thống nhất, Liên Hiệp Quốc còn nói tới một kiểu “xã hội thông dịch” [tiếng Anh: “translation society”]. Điều này không cần phải bàn nhiều, vấn đề thời sự hiện nay của chúng ta là làm thế nào để phát triển dịch thuật nói chung và văn học dịch nói riêng?

Trong thời gian qua, văn học dịch ở Việt Nam đã phát triển sôi động và thu được những thành tựu đáng ghi nhận, đóng góp tích cực cho sự phát triển của văn học nước nhà, góp phần thúc đẩy giao lưu văn hoá và hội nhập quốc tế. Là một lĩnh vực có truyền thống lâu đời, văn học dịch hiện tại đã thu hút được sự tham gia của đông đảo đội ngũ nhà văn và dịch giả, trở thành một bộ phận không thể thiếu của nền văn học Việt Nam. Tuy nhiên, là một lĩnh vực liên quan đến nhiều bộ phận của văn hoá và khoa học, văn học dịch trong thời gian qua đã làm nảy sinh nhiều vấn đề gây tranh cãi. Trên diễn đàn văn nghệ đã xuất hiện nhiều ý kiến tranh luận về chất lượng dịch thuật, về các nguyên tắc dịch thuật và về cả trình độ chuyên môn của đội ngũ dịch giả. Các cuộc tranh luận đã thu hút được nhiều ý kiến tham gia, trong đó có ý kiến của các nhà khoa học, của các dịch giả, của các nhà văn và của những người yêu văn học. Và tất nhiên có những ý kiến rất khác nhau về nhiều vấn đề và thu hút sự chú ý của nhiều tầng lớp độc giả khác nhau. Tình hình này cho thấy văn học dịch đang được xã hội quan tâm hơn bao giờ hết.

Đặc biệt là gần đây đã có nhiều ý kiến tranh luận rất cụ thể nhằm trực tiếp vào các dịch phẩm đã xuất bản trong những năm gần đây, kể cả những tác phẩm vừa xuất hiện trong năm nay. Những ý kiến đó đã nêu dẫn chứng rất chi tiết về từng tác phẩm, có thể nói là chưa bao giờ văn học dịch lại được mổ xẻ kỹ càng như bây giờ. Những ý kiến đó đã gây được một không khí phê bình dịch thuật sôi động. Đó là một tín hiệu tốt cho thấy xã hội rất quan tâm đến văn học dịch. Có thể nói, độc giả ngày nay có nhiều điều kiện để tham gia vào đời sống văn học trong và ngoài nước, có điều kiện để phát huy vai trò phản biện, thực hiện chức năng đồng tác giả mà các lý thuyết văn học hiện đại đang chủ trương. Đó là một sức ép cho sáng tác văn học nói chung và cho dịch thuật văn học nói riêng. Nhưng đồng thời đó cũng là một cơ hội để các nhà văn và dịch giả nâng cao trình độ chuyên môn của mình.

Trong số các ý kiến phản biện dành cho văn học dịch và những ý kiến mổ xẻ dành cho các tác phẩm dịch, phải công nhận là có những ý kiến rất xác đáng, chỉ ra một cách chi tiết những lỗi đã mắc phải của từng dịch phẩm. Nhưng cũng có những ý kiến nặng lời khi đưa ra những nhận định về một “thảm hoạ dịch thuật”. Trong một lĩnh vực lao động vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật như lĩnh vực dịch thuật văn học, sai sót là điều khó tránh khỏi. Nhưng để khái quát thành một thảm hoạ thì là một vấn đề cần cân nhắc. Trong thời gian qua, dịch thuật đã có những đóng góp quan trọng cho văn học nước nhà, giúp cho người đọc tiếp cận được với những tác phẩm văn học xuất sắc của các nước trên thế giới. Đã có nhiều bản dịch rất thành công và nhận được giải thưởng của Hội Nhà văn VN. Chỉ tính trong 10 năm qua, Hội Nhà văn VN đã liên tiếp trao giải cho các tác phẩm dịch: Đó là Faust, kịch thơ của đại văn hào Đức Goethe, Quang Chiến dịch (2002); Đàn hương hình, tiểu thuyết của Mạc Ngôn (Trung Quốc), Trần Đình Hiến dịch (2003); Quỷ thành, tiểu thuyết của Giả Bình Ao (Trung Quốc), Lê Bầu dịch (2004); Cuộc đời của Pi, tiểu thuyết của nhà văn Canađa Yann Martel, Trịnh Lữ dịch, (2005) (trong năm này còn có tập thơ Những ngôi sao băng của 5 nhà thơ Nga do Thúy Toàn dịch được trao tặng thưởng); Khúc hát trái tim của nhà thơ thần đồng Mỹ Mattie Stepanek, Hữu Việt dịch (2007); Tên tôi là đỏ, tiểu thuyết của nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Orhan Pamuk, giải thưởng Nobel 2006, Phạm Viêm Phương và Huỳnh Kim Anh dịch (2008); Triệu phú khu ổ chuột, tiểu thuyết của nhà văn Ấn Độ Vikas Swarup, Nguyễn Bích Lan dịch (2010). Và năm vừa qua, tập thơ Bài hát ngày mai của nhà thơ Hàn Quốc Ko Un do Lê Đăng Hoan dịch cũng đã được trao bằng khen của Hội Nhà văn VN (2011). Thậm chí trong nhiều năm, giải thưởng Hội Nhà văn VN chỉ trao cho hai thể loại mà trong đó có thể loại dịch thuật văn học, đó là các năm: 2005, 2007, 2008, 2010. Những tác phẩm được trao giải là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, có thể đem lại nhiều gợi ý cho các nhà văn Việt Nam, được tiếp nhận từ các miền xa xôi trên thế giới, từ châu Mỹ, châu Âu đến châu Á… Ngoài ra, một loạt những tác phẩm tuy không có cơ hội được nhận giải thưởng, nhưng không vì thế mà chúng không đem lại sự đóng góp quan trọng cho văn học nước nhà. Đó là những tác phẩm từ kinh điển đến hiện đại, những tác phẩm tinh hoa văn học của mọi miền trên thế giới, từ châu Mỹ xa xôi đến châu Phi, châu Âu, châu Á, châu Đại Dương, rất bổ ích cho việc bồi dưỡng kiến thức cho các nhà nghiên cứu, các nhà văn, cho học sinh, cho độc giả phổ thông và góp phần nâng cao dân trí. Với những thành tựu như thế, không thể nói dịch thuật đang mắc phải thảm hoạ.

Tuy nhiên, chúng ta cũng lại phải công nhận rằng những ý kiến phê phán có phần cực đoan đối với dịch thuật cũng là một sự thể hiện thái độ bức xúc của những người yêu văn học. Động cơ của các ý kiến đó nhìn chung là động cơ tốt. Cho dù có những ý kiến có phần cực đoan, nhưng nhìn chung mọi người đều muốn làm sao cho văn học dịch của Việt Nam phát triển mạnh về chất lượng, đáp ứng được những yêu cầu của thời đại, một thời đại của giao lưu và hội nhập quốc tế. Nhưng những ý kiến đó cũng cho chúng ta thấy một thực tế là vẫn còn có những sự chưa thống nhất trong quan niệm về dịch thuật, điều đó chi phối không nhỏ đến cách dịch của mỗi người, trong đó có cả việc dẫn đến những cách dịch máy móc, tạo ra những dịch phẩm chưa đạt được yêu cầu về truyền đạt trung thành bản gốc. Chẳng hạn như quan niệm về tính sáng tạo trong dịch thuật. Chúng ta cần hiểu về tính sáng tạo trong dịch thuật như thế nào, giới hạn của nó ra sao, có cần phải xác lập ranh giới giữa dịch thuật và phóng tác không? Rồi vấn đề về yêu cầu kỹ năng đối với người dịch, nó đặt ra vấn đề là người dịch cần có những kỹ năng và kiến thức gì? Vấn đề yêu cầu về nguyên tắc dịch thuật, vấn đề lựa chọn tác phẩm và vấn đề chính sách điều phối ở tầm vĩ mô đối với dịch thuật, làm thế nào để hạn chế những dịch phẩm rẻ tiền, thiếu tính nghệ thuật?… Đó chính là những vấn đề mà chúng ta cần thảo luận để có thể rút ra được các giải pháp nhằm thúc đẩy văn học dịch và nâng cao chất lượng dịch thuật.

 

Lê Bá Thự: dịch giả văn học – “người nội trợ thông thái”

Có thể nói chưa bao giờ thị trường sách văn học dịch lại phong phú, đa dạng và cập nhật như hiện nay. Ta có thể dễ dàng nhận ra điều này khi đến các quầy sách văn học của các nhà sách tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và các thành phố khác, khi ở đó thị phần của sách văn học dịch rất cao. Đặc biệt các tác phẩm văn học dịch đương đại càng ngày càng được cập nhật rất nhanh và kịp thời. Nhiều tác phẩm văn học nước ngoài, nhất là những tác phẩm được giải thưởng, kể cả giải Nobel, đã nhanh chóng có mặt qua các bản dịch tiếng Việt ở Việt Nam. Nếu như trước kia người đọc Việt Nam chỉ được đọc những tác phẩm của các nền văn học lớn như Trung Quốc, Nga, Anh, Pháp, Mỹ, thì hiện nay người đọc có cơ hội được đọc các tác phẩm văn học của rất nhiều nước khác nữa trên thế giới mà lâu nay hầu như chưa được biết đến tại Việt Nam. Các tác phẩm văn học được dịch sang tiếng Việt cũng ngày càng phong phú về thể loại và đề tài, giúp người đọc Việt Nam tiếp cận toàn diện hơn, sâu sắc hơn với văn học thế giới, đồng thời tạo điều kiện cho văn học Việt Nam hòa nhập với văn học thế giới. Số lượng người đọc Việt Nam mến mộ văn học nước ngoài cũng ngày càng tăng, điều này được thể hiện ở sức mua và việc tái bản các tác phẩm văn học nước ngoài đã được dịch sang tiếng Việt. Có được những kết quả nói trên là nhờ công sức, nỗ lực của đội ngũ những người dịch văn học, đội ngũ này ngày càng đông đảo, càng trẻ trung, được đào tạo cẩn thận hơn, bao gồm nhiều ngôn ngữ.

Cần phải nói thẳng thế này, các tác phẩm văn học dịch được in và bán trên thị trường hiện nay hầu như là hoàn toàn tự phát, đó là kết quả của sự lựa chọn, sự thẩm định của từng dịch giả. Có thể ví dịch giả văn học như người nội trợ đi chợ sách, mua các “món sách” để chuẩn bị bữa “cơm sách” cho người đọc thưởng thức. Bữa “cơm sách” có ngon lành, có mãn nguyện, có an toàn đối với người đọc hay không hoàn toàn phụ thuộc vào việc dịch giả – người nội trợ có phải là dịch giả – “người nội trợ thông thái” hay không. Bởi vì, ở cái chợ bạt ngàn sách văn học với đủ các thể loại đề tài, sách có giá trị, sách hay, sách dở, thậm chí sách độc hại đều có, chọn sách nào cho đúng và cho trúng để dịch hoàn toàn phụ thuộc vào cái tâm, cái tầm và cái tài của dịch giả. Theo tôi, chọn được một cuốn sách ưng ý để dịch là người dịch đã thành công đến một nửa rồi. Và tôi tin, mỗi người dịch chúng ta là một dịch giả văn học – “người nội trợ thông thái”. Sẽ tốt hơn cho thị trường sách dịch và người đọc nếu như các dịch giả văn học có điều kiện trao đổi bàn bạc với nhau về mọi khía cạnh của đề tài sách dịch và dịch sách, trên cơ sở đó từng dịch giả có thể chọn đúng và chọn trúng các tác phẩm để dịch, loại bỏ những khiếm khuyết có thể mắc phải. Tiếc rằng, hiện nay ta chưa làm được điều này một cách thoả đáng.

Vai trò của văn học dịch đối với đời sống xã hội và văn học Việt Nam chắc ai cũng biết. Nền văn học Việt Nam, cụ thể: thơ ca Việt Nam, văn xuôi, tiểu thuyết Việt Nam, nền lý luận phê bình văn học của Việt nam, các nhà văn, nhà thơ Việt Nam và người dân Việt Nam nói chung được hưởng lợi như thế nào từ văn học dịch và dịch văn học thì chắc ai cũng biết. Xin hãy mường tượng diện mạo của văn học Việt Nam như thế nào, văn học Việt Nam phát triển, cách tân và hòa nhập ra sao, nếu không có văn học dịch. Chính dịch văn học đã mang đến cho người đọc Việt Nam những tinh hoa và những giá trị của văn học thế giới. Tuy vẫn còn nhiều sai sót, thậm chí “sự cố”, song phải nhìn nhận một thực tế là, nếu không có đội ngũ những người dịch văn học, thì chắc người đọc Việt Nam đã và đang không được thưởng thức những hoa thơm, quả lạ văn chương thế giới, đang càng ngày càng được cập nhật. Những “hoa thơm quả lạ” này đang chiếm một tỷ lệ rất đáng kể, thậm chí đáng nể, tại các kệ sách văn học ở các nhà sách khắp mọi miền đất nước, trong các thư viện công cộng, trường học, thu hút một lượng người đọc rất lớn. Đó là điều ai cũng biết. Và lại xin hãy mường tượng, nền văn học Việt Nam, người đọc Việt Nam sẽ bị hụt hẫng ra sao khi dịch thuật trì trệ, những người dịch văn học hết đam mê, bỏ bễ công việc dịch thuật của mình? Hậu quả nhỡn tiền là các tác phẩm văn học của thế giới sẽ không đến được với người đọc Việt Nam và tiếp theo là những hậu quả khác. Những điều đã nói ở trên cho thấy, vai trò của văn học dịch đối với đời sống xã hội và nền văn học nước nhà quan trọng như thế nào. Ấy vậy mà, những người dịch văn học ở nước ta lại không phải là đối tượng của việc xét Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước. Ứng xử như vậy với văn học dịch, cụ thể là những người dịch văn học, liệu có hợp lý, hợp tình và công bằng? Xin nhấn mạnh rằng, đây không đơn thuần là vấn đề giải thưởng, mà là vấn đề đánh giá, nhìn nhận, tôn vinh vai trò và vị trí của những người dịch văn học và văn học dịch nói chung ở Việt nam.

 

Trần Đình Hiến: bàn về dịch văn học

Thông dịch (hoặc phiên dịch, dịch thuật) là sự giao lưu giữa hai nền văn hóa. Một dịch phẩm thành công, yếu tố nắm vững hai nền văn hóa quan trọng hơn yếu tố nắm vững hai ngôn ngữ. Vì chỉ khi từ ngữ có vai trò cụ thể trong một bối cảnh văn hóa, thì nó mới có ý nghĩa. Nói vậy để thấy rằng, thông dịch phải kết hợp văn hóa bản địa với văn hóa nước ngoài, nếu bỏ qua bối cảnh văn hóa, thì không thể đạt được sự giao lưu giữa hai ngôn ngữ. Với lại, không nên coi nhẹ sự khác biệt giữa văn hóa bản địa và văn hóa nước ngoài, đặc biệt là với văn hóa phương tây. Sự khác biệt đó thường dẫn đến bỏ sót hoặc làm méo mó ý tưởng văn hóa. Dịch một từ “hai nghĩa” thì ngôn ngữ dịch rất khó chuyển đạt hoàn chỉnh ý nghĩa của nguyên ngữ.

Các bước thông dịch cụ thể như sau: Từ văn bản (bao gồm văn hóa trong nguyên tác) – người dịch – văn bản do người dịch tạo dựng (bao gồm nội hàm văn hóa qua lăng kính người dịch) – văn bản người dịch công bố (bao gồm nội hàm văn hóa mà người dịch có thể công bố) – sự tiếp nhận của độc giả (bao gồm nội hàm văn hóa qua lăng kính của người dịch). Cũng có nghĩa điểm chót của thông dịch được neo lại ở độc giả, vì rằng đối tượng của dịch văn học là độc giả. Nói cách khác: Văn dịch thực tế là một hỗn hợp của nguyên văn + bối cảnh văn hóa trong nguyên văn + dịch văn + bối cảnh văn hóa trong dịch văn + khí chất và phong cách của tác giả nguyên tác + khí chất và phong cách dịch giả. Độc giả là người thẩm định thành công hay thất bại của dịch giả, và cũng có nghĩa độc giả là người đánh giá tổng hợp những nhân tố trên. Nhiệm vụ hàng đầu của thông dịch là độc giả đọc hiểu, bản dịch lý tưởng còn đạt được ý tại ngôn ngoại của nguyên văn, trong đó bao gồm hiệu ứng văn hóa. Điểm chót hiệu ứng văn hóa cũng là độc giả, vì vậy không được quên vai trò của độc giả trong thông dịch. Những độc giả sành sỏi (hiểu biết sâu về ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa nguyên tác) thường yêu cầu thấp về giải thích bối cảnh văn hóa. Vì bối cảnh văn hoá nguyên tác không gây trở ngại cho họ về cảm thụ tác phẩm. Độc giả bình thường thì yêu cầu dịch giả tương đối cao về xử lý văn hóa trong bản dịch, càng chi tiết càng tốt. Vì vậy, xử lý sự khác biệt về văn hóa, dù qui tụ hay trực dịch + chú thích, trở thành nhân tố quyết định trong việc tìm hiểu nội hàm văn hóa của bản dịch.

Tôi cho rằng, qui tụ hay trực dịch + chú thích đều có chỗ đứng của nó, không nên gạt bỏ phương thức nào. Nhìn chung, qui tụ là giúp người đọc vượt rào cản ngôn ngữ, trực dịch + chú thích là để độc giả hiểu sâu văn hóa ngoại. Nhưng xét cho cùng, trực dịch + chú thích trong chuyển đạt văn hóa ngoại, cũng nhằm qui tụ văn hóa ngoại cho độc giả thâu nhận trong quá trình thưởng thức tác phẩm văn học, và cũng khiến độc giả tự thân thanh lọc tầm nhìn khi tiếp xúc một nền văn hòa khác qua bản dịch từ nguyên tác.

 

Lê Đức Mẫn: những vấn đề đằng sau Quỹ hỗ trợ quảng bá văn học Việt Nam – văn học Nga

Dịch thuật là công việc đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngày đầu tiên lãnh đạo cách mạng trong nước. Sau đó chúng ta bận rộn với chiến tranh và xây dựng kinh tế nên có phần sao nhãng dịch thuật, nhất là dịch sang các thứ tiếng nước ngoài để quảng bá văn học Việt Nam. Mãi tới gần đây chúng ta mới nhận thức trở lại tầm quan trọng của nó. Bằng chứng là chúng ta đã tổ chức “Hội nghị quốc tế Giới thiệu văn học Việt Nam” kéo dài 5 ngày từ ngày 5 đến ngày 10 tháng Giêng 2010, và một trong những kết quả của tư tưởng đó là sự ra đời của Quỹ Hỗ trợ Quảng bá Văn học Việt Nam – Văn học Nga, bên cạnh việc thành lập Quỹ BCH HNVVN và nhất là Chủ tịch Hội, nhà thơ Hữu Thỉnh, đang rất trăn trở việc thành lập Trung tâm dịch thuật, nhằm đẩy nhanh quá trình giao lưu văn hóa nói chung và văn học nói riêng của Việt Nam với toàn thế giới. Việc này thực ra là đã muộn. Nhưng, tất nhiên, muộn còn hơn không.

Qua một tháng làm việc với phía Nga chúng tôi thấy bộc lộ vấn đề thứ hai: Thiếu hụt người dịch. Lớp dịch giả mà chúng tôi dự định nhờ cậy hiện nay đều ở tuổi từ 70 trở lên như các ông Đình Quang, Vũ Đình Phòng, Phạm Vĩnh Cư, Phan Hồng Giang, Vũ Đình Bình, Đặng Trần Cần, Võ Minh Phú, Thái Hà… Lớp trung niên thì bận nhiều việc của Nhà nước, còn lớp trẻ ít lắm. Một mặt, họ không thể sống được bằng nghề dịch nên đành quay lưng lại. Mặt khác, trình độ ngoại ngữ và văn hóa nói chung của họ còn hạn chế, chưa có nhiều trải nghiệm thực tế trong nghề dịch, nhất là dịch nghệ thuật, nên ngại tham gia. Vấn đề này đã có nhiều người biết đến và rất quan tâm. Chúng tôi thiết nghĩ: chúng ta có trường đào tạo viết văn, tại sao lại không mở được trường đào tạo dịch giả? Có nhiều người say mê công việc dịch thuật. Chỉ có điều họ không được đào tạo nghiêm túc và đời sống không được đảm bảo. Lớp dịch giả lớn tuổi, có kinh nghiệm thì không biết truyền nghề cho ai, cứ già cỗi dần và cứ lần lượt ra đi vĩnh viễn, để rồi lớp trẻ phải tự mình xoay sở từ đầu. Chúng ta cũng có nhiều trường Đại học Ngoại ngữ ở cả hai miền Nam Bắc, nhưng nhiệm vụ của họ không phải là đào tạo dịch giả nghệ thuật. Đây là trách nhiệm của Nhà nước và của các thế hệ đàn anh lo cho tương lai.

Phóng viên Văn nghệ Trẻ thực hiện

Nguồn: Văn nghệ Trẻ số 33 ra ngày 12 – 8- 2012

Leave a Reply