Vi Thùy Linh: “sống là sáng tạo”


Mai Vũ

Vi Thùy Linh đã viết như thế, chủ trương như thế, đòi hỏi và đầy hứng khởi như thế khi viết Hộ chiếu tâm hồn. Để nâng sự sống của mình lên, hối thúc mọi người sống thật ý nghĩa trong quỹ thời gian hữu hạn, để đánh thức cái khát khao sáng tạo không ngừng, cái hứng thú tìm tòi, đổi mới cách nghĩ, cách cảm ở mỗi chủ thể, vẫn giọng táo bạo, đầy tin tưởng, Linh quả quyết rằng: “sống là sáng tạo… ý nghĩa đó không chỉ dành cho các nghệ sĩ, một đòi hỏi của nghệ thuật, mà cho tất cả nhân quần”.  Sáng tạo không chỉ là một phẩm chất, yêu cầu về nghề của người viết, hơn thế: đó là một lẽ sống, niềm vui sống, một quan niệm nhân sinh đẹp đẽ. Sống như là sáng tạo, sáng tạo để sống, sống bằng cách sáng tạo, cấp cho những con chữ một đời sống riêng, sáng tạo ra những đời sống độc đáo, khác lạ để cảm nhận trọn vẹn, sâu sắc hơn, phong phú hơn những cung bậc, sắc thái khác nhau của cuộc sống trần thế này. Làm thơ, đối với Vi Thùy Linh, chỉ là một cách sáng tạo, phô diễn cá tính, một cách trải nghiệm, khảo nghiệm. Chúng ta không lấy làm lạ khi thấy Linh hiện diện ở tùy bút, mở rộng đường biên cho sự sáng tạo của mình. Linh không ở yên chỗ nào, tâm hồn Linh luôn luôn xao động, chếnh choáng, sôi réo khác thường. Cuộc sống – sáng tạo của Linh như những chuyến đi. Chuyến đi-thơ hay chuyến đi-tùy bút đều bộc lộ tự nhiên cái thế mạnh tư duy, cái sắc sảo, cái cách sống đầy mê đắm của Linh. Nhà thơ Huy Cận có lý khi cho rằng: một trạng thái tâm hồn hoàn toàn yên tĩnh thì không sáng tạo gì cả, hoàn toàn yên tĩnh là ở điểm chết, là vô vị. Tùy bút là một cuộc phiêu lưu của những cảm xúc, cảm nhận, đồng thời như một chứng từ cho thấy năng lực sáng tạo dồi dào của tác giả. Linh có bản lĩnh để dấn thân; có sự tự tin, can đảm để đối diện với thử thách và theo đuổi đến cùng những khát vọng cao đẹp; có cái căn bản, tâm hồn phóng khoáng và cuộc sống sôi động để nhạo cái nhạt, cái bình lặng và sào mòn; có năng lực để viết đa dạng, có lòng tự tôn và tự trọng nghề nghiệp cao để cho ra đời những sản phẩm công phu; có những đóng góp cho nghệ thuật, trong mỹ cảm để tự hào phô bày và đòi hỏi được định vị; chị có “công chúng riêng” để trụ lại và được ghi nhận.

Sau thơ, gần thơ là tùy bút. Đây là một chặng sáng tác được Vi Thùy Linh chăm chút kĩ lưỡng như thơ. Tùy bút là một khởi đầu khác của Linh trong hành trình sáng tạo đủ đầy nhiệt lượng thanh tân để tận hiến. Đó là khu vực mà Vi Thùy Linh vừa muốn chứng minh năng lực viết đa dạng, bền bỉ, vừa để độc giả khảo nghiệm tài năng của mình. Tùy bút Hộ chiếu tâm hồn là một sinh thể nghệ thuật đặc sắc trong chặng thứ hai, nó chứa đựng nhiều sự sống, tập trung sự sống một cách cao độ. Hộ chiếu tâm hồn làm sống lại nhiều xúc cảm vừa giản dị vừa thiêng liêng tưởng đã bị che lấp đi trong cuộc sống gấp gáp bề bộn. Cũng có thể nói, đó là một bài thơ đẹp, vừa có sự tinh tế, chân thành, đằm thắm, vừa có cái mơ mộng, cái chất men bốc lên trong tâm hồn, ào ạt trong mỗi trang viết.

Nói về tập tùy bút của mình, Linh viết: “văn chương là hộ chiếu tâm hồn tôi”, tôi gửi tới độc giả, mong khi cầm hộ chiếu này, bạn đọc sẽ có thêm một trang trong hộ chiếu tâm hồn mình, “khi sở hữu Hộ chiếu tâm hồn đẹp đẽ, là lúc bạn biết sống một cuộc đời với tinh thần phù sa, một cuộc đời ý nghĩa”. Linh vẫn vậy, chẳng những ý thức rất cao về bản thân, về giá trị những trang viết của mình, mà còn muốn độc giả phải chấp nhận những giá trị ấy. Trong số những người viết trẻ có cá tính sáng tạo hiện nay, Linh thuộc số ít tác giả khiến người khác bị ám ảnh, thậm chí rất khó chịu khi nghe thấy chữ nghĩa cứ sôi ào lên, nhưng chỉ Linh mới có cái khẩu khí liên tài lấn át mọi thứ, khiến cái cảm giác khó chịu của người đọc nhường chỗ cho sự thân ái, chỉ Linh mới có “thẩm quyền” buộc người ta phải thừa nhận, chấp nhận hoặc thỏa hiệp với cá tính ấy. Linh yêu và buộc người khác phải chấp nhận tình yêu, cách yêu riêng có. Linh coi cái gì đó là giá trị, là đẹp, là có ý nghĩa và bằng mọi cách khiến người đọc phải ngả về phía này – nhìn đời, cảm nhận cuộc sống theo con mắt, trái tim của Linh. Từ chiêu mộ, dụ dỗ, chinh phục, Linh đi đến “sáng tạo” ra người đọc của mình, cho mình. Từ chỗ là mồi cho truyền thông trong những tuyên ngôn táo bạo, Linh muốn truyền thông trở thành một bệ phóng cho sự sáng tạo của mình, đánh dấu đậm nét sự tồn tại của những đứa con tinh thần mà chị chăm chút, nâng niu, mê đắm.

Được ráp nối bởi ba phần: Liên xuân, Link và Visa của Vili, Hộ chiếu tâm hồn là một cuốn sách đẹp. Bao trùm là những tình cảm đẹp. Ngay những trang mở đầu tập tùy bút, Linh đã làm cho mùa xuân ngân vang lên giai điệu của riêng nó, buộc chúng ta phải lắng nghe, chậm lại để cảm nhận các giá trị sống. Vi Thùy Linh ở tùy bút có phần sâu lắng hơn Vili trong thơ, chị tinh tế, khẽ đánh thức những tình cảm giản dị thiêng liêng ở mỗi người đọc. Chị viết về mùa xuân bằng một thứ ngôn ngữ giàu hình ảnh, đầy ắp cảm xúc. Theo Linh, mùa xuân là mùa nhớ, mùa trở về, mùa hội tụ, mùa sống chậm, cho mình và cho gia đình, mùa của sự xóa nhòa các ranh giới để giao cảm, mùa xuân đồng nhất với mùa ấm. Cái thú vị ở trang viết của Linh là dù miêu tả bước xuân, nhắc nhở những ký ức đẹp, kể chuyện gia đình hiện tại, hướng về tương lai phía trước, liên tưởng tới bất cứ chuyện gì cũng làm bật ra cái hơi ấm tỏa lan từ đó. Nói về một mùa đông chưa hết, người viết vẫn thấy lòng chợt ấm lên; nói về quỹ sống có hạn của phận người mà câu chữ vẫn ươm được mầm hy vọng; kể về người thân quá cố mà không thấy cách ngăn, nói về những trắc trở xa cách mà câu chữ của Vi Thùy Linh vẫn vẽ ra một tổ ấm chung, cuộc sống chung, điệu hát chung gắn bó các thành viên trong gia đình. Gia đình là một tổ ấm, quê hương đất nước là gia đình lớn của con người. Nguyễn Quang Thiều thật tinh tế khi viết: “Vi Thùy Linh thường đi rất xa cái khởi đầu của mỗi tùy bút, đi rất xa mà không ra ngoài. Nó vẫn ở trong vùng cảm xúc, vùng tư duy, thậm chí là đề tài chị lựa chọn”. Cái đặc trưng tùy bút đó của Linh thể hiện rõ rệt trong bài tùy bút mở đầu.

Như đã nói, Hộ chiếu tâm hồn gồm ba phần. Tôi xem đó là ba khúc hát đặc sắc. Nhờ giao thiệp rộng với giới nghệ sĩ, có kiến văn âm nhạc Vi Thùy Linh đã đưa vào tùy bút của mình một ngôn ngữ âm nhạc mềm mại, uyển chuyển, tinh tế. Linh rất hay mở đầu hoặc chêm xen vào giữa bài tùy bút một giọng hát, ca từ nào đó, lắm khi ưa kết bài tùy bút của mình bằng lời hát trữ tình, khúc nhạc tình, lại có lúc bình luận để làm cho lời hát sâu đằm hơn, chị so sánh ví von đối tượng quan sát, cảm nhận của mình với âm nhạc để nó trở thành một ấn tượng không thể quên. Người nghe hát, hát thầm, hát theo những giai điệu, những khúc tình ấn tượng nào đó trong tùy bút Hộ chiếu tâm hồn là Vili. Vili quan sát mùa đi, cảm nhận mùa mới đang về, từ những bước thời gian… từ lăng kính của âm nhạc, chị nói về những mùa mình yêu thích, những người lính nơi đảo xa, người mẹ anh hùng, về Tổ quốc xứ sở… bằng ngôn ngữ âm nhạc.

 Khúc 1, ngoài Hơi ấm, còn 9 giai điệu khác. Trọng âm của khúc thứ nhất là mùa đẹp, tình đẹp. Bài nào cũng là những trang văn đẹp, ngợi ca mùa xuân, tình xuân. Linh sáng tạo rất nhiều từ ngữ riêng để định danh mùa xuân, sức xuân, nhịp xuân theo cách cảm nhận, phát hiện của mình. Về phương diện này, Hộ chiếu tâm hồn là một ví dụ tiêu biểu cho thái độ lao động nghệ thuật nghiêm túc, một bằng chứng sinh động cho sự tìm tòi những cách nói đậm chất văn chương. Đọc Linh ở khúc này, người ta muốn sống chậm lại để yêu tin, trân trọng từng giây khắc yêu sống. Trọng âm của khúc thứ hai là đất nước đẹp, quê hương và con người đẹp. Văn của Linh tràn đầy hơi thở cuộc sống, gắn bó với chủ quyền, với nhiều mảnh đất giàu truyền thống văn hóa lịch sử. Đọc Linh, người ta thêm yêu quê hương đất nước, tự hào và biết ơn những thế hệ dâng hiến cả tuổi thanh xuân cho lý tưởng sống cao đẹp, thêm nghĩ suy về trách nhiệm công dân. Trọng âm của khúc thứ ba là những giá trị cá nhân. Tư duy của Linh là như vậy, dù nói gì đi nữa, có thể mở rộng liên tưởng tạt ngang thoải mái, song cuối cùng vẫn quy tụ về giá trị cá nhân, cá tính, căn cước, năng lực, sự cống hiến sáng tạo…. của bản thân người viết. Nếu ở khúc hát đầu tiên, Linh tự khách quan hóa đời sống tâm hồn cá nhân, ở khúc hát thứ hai, Vili tự ý thức về mình trong sự nhận diện người khác, trong cái mối quan hệ văn hóa xã hội khác, thì ở khúc thứ ba, Vili đã đề cao mình hơn qua việc mở rộng sự hiểu biết về mình.

“Văn chương là hộ chiếu tâm hồn”. “Hộ chiếu tâm hồn lớn hơn hộ chiếu pháp lý. Hộ chiếu tâm hồn của mỗi người do chính người đó tạo nên/cấp thị thực cho mình” (Vi Thùy Linh). Tập tùy bút Hộ chiếu tâm hồn vừa như một tuyên ngôn, vừa như một căn cước sáng tạo mà Linh đã xác lập vững chắc cho mình. Đối với Vi Thùy Linh, người viết chỉ có thể đi và đến khi có một hành trang tinh thần phong phú. Hộ chiếm tâm hồn được viết bằng sự trải nghiệm, kiến văn sâu sắc của Linh. Hơn 30 bài tùy bút ghi lại chân thực quá trình suy nghĩ, tìm tòi liên tục, sự khám phá và thể hiện có cá tính những vẻ đẹp tinh tế, quyến rũ của thiên nhiên, xứ sở, con người Việt Nam. Nét duyên riêng của tập tùy bút này hiển hiện qua bộ từ khóa, cái góp phần làm nên “hộ chiếu tâm hồn” của người viết: đẹp, yêu, tin, kí ức, giao cảm, sinh sôi, mới … Đã là thành đối với Linh phải là ái thành, mỹ thành; mùa thì phải là mùa yêu tin, mùa thương mến, mùa sống đẹp, Linh thích câu này: “con người phải có lòng tin hoặc tìm thấy lòng tin, nếu không thì cuộc sống sẽ trống rỗng và vô vị” (A.Chekhov) và sống như thế. Con người trong tùy bút, và cả trong thơ của Linh luôn luôn là con người có hành trang hồi tưởng, hoài niệm, nỗi nhớ, chuyển mình theo những kết nối, sự còn mất được Linh đo bằng nỗi nhớ thường hằng hoặc sự lãng quên chứ không phải do sống chết quyết định. Con người hạnh phúc theo Linh phải là người không ngừng yêu, lúc nào cũng như là đang yêu, đang tin tưởng tuyệt đối, tin tưởng vô điều kiện, chẳng phải thế mà Linh thường nhắc đến những vòng ôm nồng nàn, những môi thơm, môi mềm, những cồn cào nhớ nhung, khao khát gần nhau, giây phút bên nhau ngọt lành. Linh luôn như vậy, ào lên, cuốn đi, mải miết, mê đắm, không mảy may ngờ vực. Gia đình đích thực trong trang văn của Linh phải là nơi hội tụ thấu cảm, mọi thành viên gắn bó với nhau, cộng hưởng cảm xúc, làm lây lan cảm xúc, cảm thấy ấm áp có nhau, hòa chung vào một điệu. Yêu nồng nàn tức là nhiệt thành sống. Sống – sức sống, quyền sống, nhiệt thành sống, quyền sống…ở Linh, như một khẩu hiệu. Linh muốn sống trọn vẹn, đủ đầy no nê cảm giác, muốn tận hưởng, tận hiến, dâng hiến cho cuộc sống này.

Như một cách bổ sung cho giao tiếp thơ, tùy bút Hộ chiều tâm hồn đem lại một vẻ đẹp khác, sâu lắng hơn ở những người viết trẻ. Ở đấy, thay vì đối lập với người khác, nhấn mạnh tới về sự gián cách, đứt gãy, solo, Linh nói nhiều hơn đến sự tiếp nối, các mối quan hệ xã hội của con người, neo buộc con người cá nhân vào truyền thống văn hóa lịch sử, những ký ức đẹp, những hoài niệm, kỷ niệm, gắn bó con người ấy với cuộc sống hiện tại trong khao khát tận hiến, cống hiến, khao khát sống, khao khát yêu thương, và với một ý thức công dân mãnh liệt.

Leave a Reply