Từ vụ Bakhtin đến trường hợp Vưgotski. Marx, nhà tư tưởng về cá tính con người


Lucien Sève [i]

Có ai chưa từng nghe nói về Mikhail Bakhtin, tượng đài người Nga của tư tưởng tiền phong đương đại? Rằng khi còn rất trẻ (ông sinh năm 1895), Bakhtin đã xuất bản những tác phẩm đánh dấu lịch sử hình thành tư tưởng Marxist thế kỷ XX: một cuốn sách quan trọng về Học thuyết Freud (1927), một chuyên luận làm nên thời đại về Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học (1928), rồi liên tiếp trong năm 1929 một cuốn sách mang tính cách tân triệt để, Chủ nghĩa Mác và triết học ngôn ngữ và một cuốn sách rất đáng chú ý về Dostoievski – bốn cuốn sách lớn trong vòng ba năm, một năng suất phi thường. Nhưng có một chi tiết gây tò mò: ba trong số các cuốn sách này được xuất bản không phải với chữ ký của Bakhtin, mà của Valentin Voloshinov, với hai cuốn Học thuyết FreudChủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ, và của Pavel Medvedev với cuốn Phương pháp hình thức trong văn học. Các môn đồ của Bakhtin giải thích cho chúng ta về bí ẩn này theo những cách khác nhau: là người cực kỳ hào phóng, có lẽ Bakhtin đã tặng một món quà hậu hĩnh cho hai người bạn đang không có công trình xuất bản, bằng cách gắn họ với những công trình mà vai trò tác giả của họ nhiều lắm cũng chỉ là thứ yếu; hoặc: không chấp nhận thay đổi văn bản theo yêu cầu của nhà xuất bản, ở một Liên bang Xô Viết đang trong quá trình Stalin hóa, có lẽ Bakhtin đã nhờ các bạn cho mượn tên… Nhưng trong mọi trường hợp, có một điều mà tất cả chúng ta được mặc định: tác quyền của các công trình này không nghi ngờ gì nữa có lẽ thuộc về Bakhtine (1).

Sự quả quyết, tuy vậy, hơi luẩn quẩn; nó đã trở thành chủ đề của biết bao nhiêu khảo sát, giả định và bút chiến kéo dài hàng thập niên; nhưng vẫn không hề làm suy suyển vinh quang của Bakhtin. Vì thế, nhiều người đã hết sức ngỡ ngàng – như trường hợp của tôi – khi  khám phá, vào năm 2003, tác phẩm đầu tiên của Bakhtin: những đoạn trích từ một “luận văn triết học” được viết, người ta nói, vào năm 1924, dưới nhan đề “Tiến tới một triết lý về hành vi” (2) Điều gây ngạc nhiên – rất mạnh mẽ – là định hướng tư tưởng của luận văn này mâu thuẫn căn bản với định hướng mà ta thấy trong các cuốn sách về học thuyết Freud, về phương pháp hình thức trong văn học, về triết học ngôn ngữ Marxist, và, thậm chí phần nào cả với cuốn Dostoievski trong phiên bản ban đầu năm 1929 của nó. Trong bốn cuốn sách được xuất bản giữa năm 1927 và 1929 – một sức sáng tạo đáng kinh ngạc, ta sẽ đồng ý về về điểm này… -, Bakhtin xuất hiện không chỉ như là một nhà tư tưởng với cảm hứng Marxiste sôi sục, mà còn là người sáng tạo trên thực tế theo hướng này. Thế nhưng cái “triết lý về hành vi” mà ông truyền giảng chỉ vài năm trước đó lại có xu hướng khác hẳn một cách ngoạn mục: trong đó chúng ta thấy tác giả suy tưởng, với âm hưởng đạo đức – tôn giáo, về ý thức tội lỗi trong một thế giới mãi mãi được đánh dấu bằng cái chết của Đức Kitô – một văn bản, như Bronckart và Bota đã chỉ ra, trong đó bộc lộ một người gần như đối nghịch với chủ nghĩa Marx: một người Slavophile[ii]… Những suy tưởng như vậy có thể khá tương đồng với dự án một cuốn sách về Dostoievski – tuy ít phù hợp hơn nhiều, trong trường hợp này, với cách nó được thực hiện trên thực tế -, nhưng quả thực hoàn toàn không tương thích với định hướng duy vật – lịch sử của các công trình về học thuyết Freud, lý thuyết văn học và quan niệm Marxist về ngôn ngữ. Đã lạ càng thêm lạ…

Chúng ta sẽ vẫn còn tin vào cái huyền thoại đã ngự trị trong hàng thập niên này, nếu như hai nhà giáo đại học hồ nghi người Geneva, Jean-Paul Bronckart và Cristian Bota, không bắt tay làm cho mọi việc cuối cùng phải sáng tỏ. Kết quả – một cuốn sách đầy ắp thông tin dày sáu trăm trang (3) – gây sững sờ. Từ đây hé lộ ra những biến cố và khám phá của cuộc điều tra hồi hộp tầm quốc tế – đọc nó ta có cảm giác đang đọc một cuốn tiểu thuyết trinh thám mà bối cảnh là giới khoa học nhân văn và những mưu mô ý thức hệ to lớn. Dù sao cũng xin nói đại ý về điều bí mật. Vào những năm bản lề của thập niên 1960 và 1970, ở một Liên Xô đang bắt đầu kỷ nguyên suy thoái Brezhnev, các đương sự, những kẻ thao túng người Nga, với sự đồng lõa từ đầu của bố già Bakhtin (chết năm 1975), dựng lên sự ca tụng ông ta, dựa trên những bằng chứng dối trá của Bakhtin mà họ đưa ra như thể đã được chứng minh đầy đủ, rằng các tác phẩm tranh cãi thực ra là của ông ta. Một thủ thuật tiện lợi, bởi lẽ cả Pavel Medvedev lẫn Valentin Voloshinov đều có ý tưởng hay ho là chết sớm vào thập niên 1930 – Voloshinov vì bệnh lao, còn Medvedev thì bị xử tử trong một đợt “thanh trừng” của Stalin. Bằng cách đó, người ta cướp trắng của Voloshinov và Mevedev những tác phẩm đích thực là của họ mà không gặp nguy hiểm gì… Thủ thuật này nhanh chóng được tiếp sức ở tầm mức cao tại phương Tây, đặc biệt là ở Pháp (nhờ công của Tzvetan Todorov) và Hoa Kỳ (nhờ công của M. Holquist): hai cái tên Medvedev và Voloshinov mất sạch uy tín, còn Bakhtin được tôn lên thành nhà lý luận vĩ đại nhất của ngôn ngữ học và văn học trong thế kỷ XX. Từ đó, cả một ngành “Công nghiệp Bakhtin” (“Bakhtin Industry”) được phát triển, rất thuận tiện mà lại nhiều lợi nhuận – Trường đại học tham gia vào, sách và các bài báo đem lại thu nhập, tiền tác quyền thu về… Điều mà người đọc khám phá ra khi đọc cuốn sách kỳ thú này, đơn giản là: nó có thể cạnh tranh để giành danh hiệu cú lừa đảo trí thức vĩ đại nhất thế kỷ XX.

Điều ẩn giấu đằng sau vụ Bakhtin 

Một điều đáng lưu ý: các tổ chức truyền thông lớn đã hào hứng chừng nào khi đóng góp vào vinh quang đang lên của Bakhtin, thì đến nay, họ lại nín thinh chừng ấy về sự bùng vỡ của quả bong bóng đầu cơ văn hóa này – đã hơn một năm kể từ khi được phát hành[iii], cuốn sách mặc khải của Jean-Paul Bronckart và Cristian Bota vẫn chưa được họ quan tâm đúng mức. Ngược lại, từ phía các môn đệ của Bakhtin, người ta đã không quên phê bình nó theo kiểu bới lông tìm vết. Trên Tạp chí thế giới Nga Serge Zenkin có một bài viết uyên bác dài[iv], điểm cuốn sách một cách khắt khe để cố khẳng định rằng “muốn chứng minh quá nhiều, J.-P Bronckart và C. Bota đã chẳng chứng minh được gì.” (4) Ở đây, chúng ta sẽ nhường cho các tác giả và người phê bình việc tranh luận và phản bác thêm trước các chuyên gia. Chúng ta sẽ chỉ bàn về cái gốc của vấn đề: có hay không, Bakhtin có phải là tác giả của những tác phẩm lớn ký tên Medvedev và Voloshinov, như huyền thoại về Bakhtin vẫn không ngừng khẳng định, hay không? Serge Zenkin buộc phải thừa nhận, mặc dù bằng những ngôn từ mà chúng ta phải ngưỡng mộ về  nghệ thuật dùng uyển ngữ: “Có một thời, đó thực sự là ý kiến áp đảo, nhưng bây giờ con lắc đã xoay chiều: ngày càng ít  người ủng hộ quan điểm coi Bakhtin là tác giả các “văn bản tranh cãi”; bản thân những văn bản ấy cũng được tái bản và nghiên cứu với tư cách là tác phẩm của những người ký tên khi chúng xuất hiện và không thấy có trong Tổng tập trước tác của Bakhtin”[v]. Hóa ra, điều chúng ta đang chứng kiến không phải là sự phá sản của một sự ngụy tạo, mà chỉ là một “sự trở lại của con lắc” đơn thuần cơ học… Trong mọi trường hợp, kết quả đã rõ, ngay cả với những môn đệ hiếu chiến của Bakhtin: Bakhtin, người đã đích thân tham gia vào trò bịp bợm văn học kếch xù này, không phải là tác giả của Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học – cuốn sách đó chắc chắn là của Pavel Medvedev -, cũng không phải là tác giả của Học thuyết FreudChủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ – những cuốn sách này là của Valentin Voloshinov, không thể phủ nhận -, và thậm chí ngay cả cuốn Dostoievski, có lẽ, cũng có phần đóng góp đáng kể của các học giả Marxist trẻ tuổi về mặt định hướng lý luận (5), điều mà về sau Bakhtin, người rất xa lạ với chủ nghĩa Marx, sẽ phủ nhận. Có thật là Jean-Paul Bronckart và Cristian Bota đã “không chứng minh được gì”? Thật vậy ư? Ít nhất, họ cũng đã khẳng định được điều này: chúng ta đã chứng kiến một sự đánh tráo phi thường.

Bởi vì từ lâu nó liên quan không chỉ đến một trò gian xảo đơn thuần mang tính địa phương của một số tay bịp bợm văn học người Nga; vụ việc đã mở ra một quy mô đáng kể; tại những nước phương Tây chủ chốt, đặc biệt ở Pháp và Hoa Kỳ, như Jean-Paul Bronckart và Cristian Bota đã chỉ ra, nó thậm chí còn đạt đến tầm cỡ của một “cơn mê sảng tập thể”. Làm sao giải thích sự chuyển hóa một vụ biển lận di sản bẩn thỉu thành một hiện tượng tư tưởng – văn hóa quốc tế to lớn như vậy? Chính ở đây, không nghi ngờ gì nữa, câu hỏi trở nên hấp dẫn. Hãy xem xét sự việc gần hơn một chút. Các tác phẩm của Pavel Medvedev và Valentin Voloshinov rất đặc trưng cho chủ nghĩa Marx ở Liên Xô những năm 1920, một chủ nghĩa Marx trẻ trung, thám hiểm, sáng tạo, đôi khi thậm chí vượt lên trước hàng thập niên so với những trào lưu tư tưởng trước đó. Đồng thời, đó là thứ chủ nghĩa Marx hoàn toàn không mang tính sách vở, khác về bản chất thứ chủ nghĩa Marx của Stalin. Điển hình là trường hợp cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ của Voloshinov. Trong lời nói đầu cho ấn bản tiếng Pháp năm 1977, Roman Jakobson không tiếc lời ca ngợi một ông Bakhtin khi đó được người ta nghiễm nhiên coi là tác giả: khi đề cao tính “mới mẻ” và “độc đáo” của “kiệt tác” này, Jakobson viết rằng nó đã “thành công trong việc thúc đẩy các nghiên cứu ký hiệu học ngày nay tiến lên phía trước và giao cho chúng những nhiệm vụ mới có tầm vóc lớn lao.” (6) Vậy mà, những công trình hạng nhất này, thay vì được trưng bày ở Liên Xô như là những đóng góp xuất sắc của chủ nghĩa Marx cho khoa học nhân văn, lại đơn giản biến mất hoàn toàn khỏi sân khấu học thuật kể từ thập niên 1930, và hầu như không hề xuất hiện trở lại: Chủ nghĩa Stalin đã lướt qua, với tính giáo điều chết chóc của nó. Vì vậy, kể từ năm 1970, dịch và xuất bản những cuốn sách này ở phương Tây dưới tên Bakhtin không chỉ là một hoạt động trí tuệ tiện lợi mà còn là một thương vụ béo bở. Thêm nữa, đó cũng là sự chỉ trích ngầm hiệu quả nhất, bằng cách nói đổng, đối với chủ nghĩa Marx chính thống của cả Paris lẫn Moskva. Roman Jakobson, chẳng hạn, trong lời nói đầu ngắn viết cho cuốn sách về triết học ngôn ngữ, chỉ cần dùng một từ để nói đến “chính sách ngu dân” mà “nhà nghiên cứu lỗi lạc”, tức tác giả cuốn sách, phải đối mặt, là đủ để tạo ra một hiệu ứng tối đa ở các độc giả có học phương Tây.(7) Vụ Bakhtin hoàn toàn không phải là cấu phần văn hóa nhỏ nhất của một chuỗi những vụ thanh trừng sâu rộng mà hiệu ứng cuối cùng là sự sụp đổ của Liên Xô.

Nhưng từ thời điểm các môn đồ của Bakhtin quyết định đi xa hơn và cuối cùng để lộ ra tư tưởng thật, mang tính tôn giáo, ở vĩ nhân của họ, đặc biệt với việc xuất bản cuốn Tiến tới một triết lý về hành vi, cái huyền thoại kia đã bị xói lở không gì ngăn cản được. Một khi đã phát hiện ra rằng bản chất của Bakhtin từ đầu đến cuối là một nhà tư tưởng tôn giáo, rằng ông ta thậm chí dị ứng và thù địch với chủ nghĩa Marx, mà bằng chứng, trong số những bằng chứng khác, là những chỉnh sửa ông ta thực hiện trong lần tái bản năm 1963 cuốn Dostoievski, thì cái giả thuyết rằng ông ta là tác giả đích thực của các công trình của Medvedev và Voloshinov đương nhiên mất hết tính khả tín. Serge Zenkin công nhận rằng các công trình này không thể là một phần trong tổng tập tác phẩm của Bakhtin, nhưng vẫn cố gắng dùng một thủ thuật cuối cùng để giải cứu cho cái huyền thoại kia bằng cách nói đến một sự “thần kỳ”: “Tất nhiên, Zenkin viết, […] Bakhtin đã phải trải qua một bước tiến hóa nhanh một cách thần kỳ – từ một thứ triết học hiện tượng luận và tôn giáo đến các khoa học nhân văn khách quan và xã hội luận…”[vi] – thuật ngữ sau cùng này cho thấy cách tác giả mô tả chủ nghĩa Marx… Nhưng nhân danh sự “thần kỳ” này – từ một người Slavophile triệt để năm 1924, Bakhtin trở thành một nhà Marxist đầy sáng tạo vào năm 1927 – để thuyết phục những ai có tinh thần phê phán thì thật khó có cơ hội thành công.

Đột nhiên, thái độ các môn đồ của Bakhtin về các cuốn sách, mà tác quyền nay phải phục hồi cho Medvedev và Voloshinov, xoay ngược hẳn lại: khi được gán cho Bakhtin, đó là những kiệt tác; từ khi Bakhtin không còn là tác giả, người ta bỗng phát hiện ra rằng không nên đánh giá chúng quá cao, và thêm nữa, thực ra, đó là thứ chủ nghĩa Marx kém cỏi hơn nhiều so với những gì người ta từng nói. Theo hướng này, Serge Zenkin trích dẫn một văn bản mới đây của Patrick Sériot về cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. Nếu đọc một cách không định kiến, tác giả này nhận định, “đó là thứ chủ nghĩa Marx thô sơ“, đó là thứ chủ nghĩa Marx bị quy giản thành một “Nguyên tắc thu gọn của nhất nguyên luận duy vật”, một thứ chủ nghĩa Marx “không có biện chứng”, không có “tư tưởng” (“theo nghĩa của Hệ tư tưởng Đức“), và cũng “không có cả đấu tranh giai cấp lẫn cách mạng” (8)… Quay ngoắt 180° so với thái độ nhiệt tình của Roman Jakobson… Ở đây, chúng ta sẽ không dấn sâu vào một cuộc tranh luận thứ cấp xung quanh sự đánh giá mới lạ này về cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. Chúng tôi chỉ nói điều này: vào năm 1929, nhà nghiên cứu trẻ Voloshinov đã quả cảm biết chừng nào khi khởi sự khai phá một miền đất mới của ngôn ngữ học, nhất là khi ông không hề có một tấm bản đồ; như Voloshinov đã viết trong dòng đầu tiên của Lời nói đầu, “Cho đến nay, vẫn chưa có một tác phẩm Marxist nào về triết học ngôn ngữ”. Và những vấn đề mà ông tiên phong nhận trách nhiệm làm sáng tỏ – một cách vừa say mê vừa mò mẫm, trái ngược hẳn những nỗ lực trường ốc cứ muốn nhồi nhét ngôn ngữ vào những chiếc hộp của một học thuyết đã được xác lập trước – vào thời đó, là những vấn đề hoàn toàn mới, được đặt ra bởi các mối quan hệ biện chứng – không nhìn thấy phép biện chứng ở đây thì thật đáng kinh ngạc – giữa ký hiệu và ý nghĩa, ngôn ngữ và lời nói, lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp v.v…, và qua những vấn đề ngôn ngữ – tâm lý học này là những vấn đề khái quát hơn về mối quan hệ giữa hoạt động tâm thần, tư tưởng với cơ sở xã hội, những vấn đề gắn liền với – Voloshinov đề cập một cách rõ ràng – đấu tranh giai cấp… Chỉ cần có một chút ý niệm về tình trạng gần như bằng không trong nghiên cứu về chủ nghĩa Marx ở phương Tây, chẳng hạn ở Pháp, vào năm 1929, ta cũng có thể đánh giá được, tác phẩm này là một ví dụ tiên phong xuất sắc đến mức nào của chủ nghĩa Marx sống động.

Nhưng đó đích xác là điều mà vụ Bakhtin trên thực tế đã giúp xuyên tạc, và thậm chí, hiện nay, hạ thấp giá trị. Bởi lẽ, cái kết luận, trực tiếp hay không, mà ngành “Công nghiệp Bakhtin” đã chưng cất được trong nhiều thập kỷ, đó là: những người theo chủ nghĩa Marx không nên nhắc đến những tác phẩm Nga thập niên 1920 đó để chứng minh những đóng góp phong phú của xu hướng tư tưởng Marxist cho khoa học nhân văn, vì hai lý do, đó là từ lâu những cuốn sách này đã bị xếp vào tủ ngay cả ở Liên Xô và, hơn thế nữa, chúng là tác phẩm của một tác giả mà tư duy thực sự chí ít cũng không phải như họ tưởng tượng[vii]. Ngày nay, có lẽ còn vì lý do là sự giảm giá của các văn bản lâu nay được ca tụng, khi người ta buộc phải hết tin Bakhtin. Và thêm nữa, vì toàn bộ vụ việc, như Jean-Paul Bronckart và Cristian Bota đã chỉ ra một cách đầy đủ, đồng thời dựa trên sự bịp bợm của những người tôn vinh Bakhtin và trên cơn mê sảng tập thể của những người tham gia việc tôn vinh đó, những điều rất không tiện quảng bá.

Từ vụ Bakhtin đến trường hợp Vygotsky

Những người biết, dù chỉ chút ít, về trước tác của nhà tâm lý học Liên Xô xuất sắc Lev Vưgotski (1896-1934), không thể không nhận thấy sự tương đồng giữa ông với Voloshinov, tác giả của Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. Có cảm giác đó là một cặp trí thức song sinh. Cùng tuổi (Voloshinov, cũng như Vưgotski, sinh năm 1896, nếu không cũng là 1895) và cùng có số phận bi thảm (cả hai chết vì lao phổi ở cuối độ tuổi ba mươi); họ làm việc trong cùng một lĩnh vực mang tính khái quát – mối quan hệ biện chứng giữa thực tiễn văn hóa – xã hội và hoạt động tâm thần cá nhân – với cùng một cách hiểu về những bài học của Marx, đối lập với cách hiểu giáo điều kinh viện; với cùng một cách tiếp nhận những gì được coi là năng sản trong các ngành khoa học nhân văn, bao gồm cả Freud; với cùng một sức sáng tạo trong việc khai phá những miền đất còn khá xa lạ. Người ta tự hỏi, làm sao họ lại có thể không quen biết nhau, hình như thế, mặc dù họ có trích dẫn nhau – Voloshinov trích dẫn bài báo “Ý thức như là một vấn đề của tâm lý học ứng xử” của Vưgotski trong cuốn sách của ông về học thuyết Freud và trong văn bản dài năm 1930, “Tâm lý, ý thức, và vô thức.” (9) Vưgotski trích dẫn và đánh giá cao Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ của Voloshinov, điều người đọc không hề biết, lý do là nhà xuất bản Liên Xô đã xóa trích dẫn này mà không chú thích trong lần tái bản hồi thập niên 1980 – nửa thế kỷ sau, Volochinov – “Bakhtin” vẫn chưa tồn tại… Chi tiết nhỏ bé này đặt chúng ta vào con đường dẫn tới một sự kiện quan trọng. Bằng một cách khác với vụ Bakhtin, nhưng trường hợp Vưgotski vẫn đưa chúng ta đến ba nhận xét chung: tính năng sản sáng tạo tuyệt vời của chủ nghĩa Marx ở Liên Xô trong thập niên 1920; sự hủy diệt tính sáng tạo này bởi quá trình Stalin hóa trong thập niên 1930; tiếp theo là sự phủ nhận ít nhiều tinh vi tính sáng tạo đó, trong nửa sau của thế kỷ, bởi lý luận phản Marxist phương Tây. Trước tác và số phận của Vưgotski, cho đến tận hôm nay, là những minh họa không thể tốt hơn về ba nhận xét này.

Nhận thức rõ hơn ai hết, ngay từ giữa thập niên 1920, mức độ sâu sắc của cuộc khủng hoảng tâm lý học, dù lúc đó đang có những tiến bộ đáng chú ý bậc nhất, Vưgotski đưa ra một cách phân tích mới mẻ (10): có sự phân ly đầy kịch tính giữa một thứ tâm lý học muốn là duy vật nhưng chỉ có khả năng nghiên cứu các tập tính sơ đẳng, và một thứ tâm lý học có bản chất sâu xa là duy tâm, nhưng về phần mình, lại từ chối đi xa hơn một hiện tượng học về các ứng xử phức tạp; lối thoát cho cuộc khủng hoảng này cuối cùng là một sự giải thích duy vật về các chức năng tâm thần bậc cao. Tại Viện tâm lý học Moskva, nơi Vưgotski làm việc, nhiệm vụ này được hiểu là phải tạo ra một nền “tâm lý học Marxist”, một công thức mà ông phê phán triệt để. Không thể có một thứ tâm lý học Marxist, giống hệt như không thể có, chẳng hạn, một ngành khoáng vật học Marxist; vì vậy, cái mà chúng ta cần là một nền tâm lý học khoa học, đơn giản như vậy. Nếu ai đó tưởng tượng rằng có thể đạt được điều đó bằng cách sơn phết những câu trích dẫn Marx lên một nền tâm lý học phi khoa học, thì người đó đang có một một ảo tưởng thô lậu. Thêm nữa, không có, không thể tìm thấy trong Tư bản của Marx cái tâm lý học đã hoàn chỉnh mà chúng ta tìm kiếm: không ở đâu có khoa học trước khoa học. Điều vô cùng quý giá mà nhà tâm lý học tìm thấy trong Tư bản, đó là cái hoàn toàn khác: trước hết, đó là một kiểu mẫu đầy tính gợi ý trong việc phê phán một ngành khoa học đang khủng hoảng, ngành kinh tế chính trị, và việc khắc phục cuộc khủng hoảng này bằng cách sáng tạo ra một quan niệm mới thích hợp – đó chính xác là những gì cần phải làm với tâm lý học; và còn trực tiếp hơn nữa, với sự phân tích lao động sử dụng công cụ, bộ Tư bản gợi cho ta một con đường cực kỳ năng sản trong nghiên cứu để nhận thức, theo quan điểm duy vật, một chức năng tâm lý cao cấp là gì: một hoạt động được trung gian hóa (activité médiatisée) không chỉ bằng công cụ, mà còn bằng ký hiệu. Bằng cách nghiên cứu ký hiệu đó, chúng ta có thể hiểu được sự kiểm soát hành vi, hành động tự nguyện, động cơ được phản ánh, và thậm chí là tính cách cá nhân. Điều Vưgotski đã làm hoàn toàn không phải là đặt nền móng cho một nền “tâm lý học Marxist” bánh vẽ, mà là vạch ra một con đường cực kỳ hiệu quả cho một nền tâm lý học thông minh, giống hệt như con đường mà Voloshinov vạch ra cho một nền ngôn ngữ học sáng suốt, hoặc Medvedev – cho một nền phê bình văn học sắc sảo. Và chính bằng cách này, họ tạo nên hình hài của một chủ nghĩa Marx sống động.

Nhưng đó cũng chính là điều không thể tha thứ đối với hệ thống Stalinist, dựa trên sự tập trung toàn bộ quyền lực nhà nước tối cao vào một nhà độc tài, người nói với nhà nghiên cứu Marxist: việc của anh không phải là suy nghĩ độc lập, hãy bằng lòng với việc sắp đặt kiến thức của anh vào những hình thức đã được chỉ định, nếu không muốn điều tồi tệ nhất xảy ra. Vưgotski là m