Recent Articles

Bàn về nghĩa và kết cấu tác phẩm

Nghĩa hình thành trong quá trình thống nhất các bộ phận của văn bản, các thành phần của kí hiệu, nó không thể tách rời khỏi vật chở vật chất. Giữa vật chở kí hiệu và nghĩa diễn ra một tác động qua lại phức tạp. Nghĩa không phải là cái gì độc nhất, không phải là đơn diện, nó bao gồm mấy cấp độ, nhưng điều quan trọng hơn là nó hình thành dưới dạng một chùm, một cụm, được mở rộng ra và, có khi xuất hiện trong văn bản với tính cách là một đơn vị tương đối độc lập, nó có mặt trong những bộ phận khác nhau của tác phẩm và do đó góp phần sáng tạo nên những hình tượng phức tạp của thực tại.

Diễn biến lý luận văn học phương Tây thế kỉ XX*

Nếu đứng ở độ cao của hôm nay để thẩm xét lại lý luận chủ nghĩa cấu trúc, chúng ta sẽ thấy nó đã thành công trong việc phủ định chủ nghĩa nhân văn, song những gì mà nó kiến tạo nên lại khiến người ta hoài nghi. Quan điểm cấu trúc với tư cách một tồn tại tiên nghiệm khách quan thuần túy đã gặp phải sự phê phán từ nhiều phương diện. Chủ nghĩa cấu trúc nhấn mạnh mối quan hệ giữa các nguyên tố trong nội bộ cấu trúc, song lại xem nhẹ mối quan hệ giữa cấu trúc với sự vật bên ngoài, một sự thực giản đơn là: ngoài cấu trúc còn có cấu trúc lớn hơn. Chẳng hạn khi chúng ta khảo sát tác phẩm văn học, ý nghĩa lại không đơn thuần nảy sinh ở cấu trúc của văn bản, khi đặt văn bản vào trong seri tác phẩm của tác giả, diện mạo văn bản và ý nghĩa của nó tất sẽ nảy sinh những thay đổi, còn khi đặt nó trong bối cảnh toàn bộ xã hội và hình thái ý thức, ý nghĩa của nó cũng lại có những thay đổi. Ở đây đã nảy sinh một vấn đề: trước khi cấu trúc trở thành cấu trúc, khách thể trở thành khách thể, phải chăng chúng đã không bị quyết định bởi các nhân tố ngoại tại khác?

Biên giới của truyện kể

Sự đối xứng giữa “truyện” và “lời diễn đạt” có chênh lệch cũng là lẽ thường tình. Trên thực tế, “lời diễn đạt” không có sự thuần khiết, nó mang tính chất tự nhiên của ngôn ngữ, là cái phổ biến nhất, đón nhận mọi hình thức văn học. Trái lại “truyện kể” là một kiểu thức riêng, được xác định bằng sự chắt lọc và bằng những điều kiện chặt chẽ. “Lời diễn đạt”, với bản tính của mình có thể “kể” mãi mãi; còn “truyện kể” không thể “dông dài”, nếu không thoát ly khỏi bản tính của mình. Song, “truyện kể” phải có cách né tránh, để không sa vào khô khan và đơn điệu, bởi vậy có thể nói: “Truyện kể” không bao giờ chịu sống trong hình thức khắc nghiệt. Thêm vào một chút quan sát, một vài tính từ, cũng đã là tăng thêm một chút mô tả, một sự so sánh thầm kín, một dáng vẻ khiêm nhường; hay đưa vào một cách cấu tạo âm ngữ nào đó, tạo nên một kiểu nói nghe ra vô thưởng vô phạt, mà vẫn có cái gì như xa lạ và bất kham.