Phan Trọng Thưởng: Lý luận văn học và mỹ học Mác xít không còn giữ vị trí độc tôn, duy nhất đúng


“Ở Việt Nam, từ khi đổi mới và hội nhập với thế giới, lý luận văn học và mĩ học Mác xít tuy vẫn được xác định là cơ sở lý luận nền tảng, nhưng không còn giữ vị trí độc tôn, duy nhất đúng như nhiều chục năm hậu bán thế kỉ XX nữa. Trong tiến trình đổi mới và hội nhập, tư duy lý luận nói chung, tư duy lý luận văn học nói riêng đã giũ bỏ được màu sắc giáo điều, chủ quan, phiến diện để dần trở thành một thực thể năng động, khách quan, và có tính hệ thống hơn….”

Những năm qua, phê bình văn học “nhận thức một cách đúng mức vai trò của các yếu tố hình thức trong quá trình tổ chức tác phẩm nghệ thuật mà một thời từng bị xem nhẹ… Song, nghịch lí phê bình đã xuất hiện ngay trong thực tiễn này. Vì quá sùng bái hình thức, người ta đã biến tác phẩm nghệ thuật, biến công trình sáng tạo của nhà văn chỉ còn là “trò chơi cấu trúc”, là một tổ hợp các yếu tố có ý nghĩa phương tiện, là sự nhào nặn sắp xế hình thức giống như khối rubic trong tay nhà văn. Thực tế có ý nghĩa phổ biến này đã khiến T.Todorov một đại biểu ưu tú của trường phái cấu trúc Pháp thế kỉ XX đã đưa ra lời cảnh báo:Văn chương lâm nguy, có ý nghĩa thức tỉnh giới nghiên cứu phê bình. Theo tác giả, chính khuynh hướng xa rời bản chất xã hội nhân văn của văn học đã dẫn văn chương đến chỗ chỉ còn là sáng tạo hình thức thuần túy, công thức, nhàm chán, ít người học và người đọc. Thiết nghĩ, lời cảnh báo đó cần thiết đối với thực tiễn nghiên cứu lý luận và phê bình văn học Việt Nam hiện nay.”

“Hình như giữa hoạt động phê bình và thực tiễn sáng tác chưa đạt được sự tương thích cần có. Trước các hiện tượng mới xuất hiện không chỉ thiếu vắng các cây bút phê bình mới mà còn thiếu vắng cả kỹ năng, phẩm cấp và bản lĩnh phê bình. Đã có ý kiến lý giải không khí ảm đạm của phê bình là do thực tiễn sáng tác thiếu các yếu tố kích thích, mời gọi, thậm chí thách đố phê bình. Ngay cả các giải thưởng văn học cũng không tạo được sức hấp dẫn. Có thể đó là một thực tế, nhưng cũng có thể đó chỉ là ngụy biện. Nhìn vào thực tiễn hầu như phê bình không phản ánh đúng cả thực trạng lý thuyết lẫn thực tiễn sáng tác. Sự lúng túng của phê bình thể hiện trước hết ở việc phát hiện, thẩm định, đánh giá và định hướng các giá trị văn học, ở khả năng hướng dẫn thị hiếu thẩm mỹ cho công chúng. Không thể phủ nhận được rằng nền văn học đương đại của chúng ta vẫn đang thiếu vắng những tác phẩm nghệ thuật lớn, xứng tầm. Nhưng với những thành tựu sáng tác đã có, vẫn có thể hội đủ các yếu tố để phê bình không rơi vào tình trạng trầm lắng, trì trệ như hiện nay

Như vậy, cả trong tương quan với lý luận và tương quan với thực tiễn sáng tác, phê bình vẫn đang tụt hậu”.

 

(Trích tham luận “Phê bình trong tương quan với lý luận và thực tiễn sáng tác văn học”, Hội nghị Lý luận phê bình văn học lần thứ III-  “Nâng cao chất lượng, hiệu quả của lý luận, phê bình văn học”,  ngày 4-5/6/2013, thị trấn Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc)

Leave a Reply