Sách mới: Lịch sử lí luận phê bình văn học Việt Nam


(PBVH): “Cuốn sách này trước hết nhằm theo dõi sự thay đổi những quan niệm về văn học và phương pháp tiếp cận sáng tác văn học qua các giai đoạn. Tuy vậy cũng không thể bỏ qua những sự kiện quan trọng khác của đời sống lí luận, phê bình, chẳng hạn như những cuộc tranh luận văn học, các sự kiện xã hội, văn hóa, văn học có tác động mạnh đến đời sống lí luận, phê bình văn học một thời.Chính vì thế trong cuốn sách này, với mỗi giai đoạn, chúng tôi đều chia ra làm hai phần để trình bày: phần tổng quan mô tả những nét chính bối cảnh đời sống lí luận, phê bình; phần kia – những lối tiếp cận văn học, nhấn mạnh vào tư tưởng và phương pháp phê bình của các tác giả tiêu biểu”

Thông tin sách:

Tên sách: Lịch sử lí luận phê bình văn học Việt Nam/ Trịnh Bá Đĩnh chủ biên, Đinh Thị Minh Hằng, Cao Kim Lan, Lê Thị Dương, Trần Thiện Khanh, H, Nxb. Khoa học xã hội, 2013, 324 tr.

-PGS.TS. Trịnh Bá Đĩnh chủ biên và viết các chương: I, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XIII, XV, Kết luận

– PGS.TS. Đinh Thị Minh Hằng: II, III, IV

– TS. Cao Kim Lan: V, XIV

– Ths. Lê Thị Dương: XVI

– Ths. Trần Thiện Khanh: XVI

MỤC LỤC

 

Trang

LỜI NÓI ĐẦU

1

PHẦN MỘT: TRƯỚC THẾ KỈ XX

NHỮNG QUAN NIỆM VĂN HỌC VÀ PHÊ BÌNH THI HỌC

THỜI TRUNG ĐẠI

5

Chương I: Tổng quan

6

Chương II: Các quan niệm văn học ở thế kỉ XIV – XV và tư tưởng văn nghệ của Nguyễn Trãi

17

Chương III: Lê Quý Đôn như một nhà lí luận văn học

33

Chương IV: “Hệ thống” quan niệm văn học ở thế kỉ XVIII – XIX và sự xuất hiện của thi thoại

44

PHẦN HAI: GIAI ĐOẠN 1900 – 1945

THỜI KÌ ĐẦU CỦA LÍ LUẬN, PHÊ BÌNH HIỆN ĐẠI

56

Chương V: Tổng quan

57

Chương VI: Tiếp cận văn học theo lối tiểu sử học

78

Chương VII: Tiếp cận văn học theo lối ấn tượng chủ quan

92

Chương VIII: Tiếp cận văn học từ các khoa học

105

PHẦN BA: GIAI ĐOẠN 1945 – 1975

LÍ LUẬN, PHÊ BÌNH MÁC XÍT VÀ

LÍ LUẬN, PHÊ BÌNH Ở MIỀN NAM TRƯỚC 1975

117

Chương IX: Tổng quan

118

Chương X: Tiếp cận phương pháp sáng tác theo quan điểm Mác-xit

135

Chương XI: Tiếp cận văn học sử từ quan điểm Mác-xit

146

Chương XII: Lí luận, phê bình văn học miềnNam

156

PHẦN BỐN: TỪ 1986 ĐẾN NAY

TỪ PHẢN TƯ ĐẾN HỘI NHẬP

192

Chương XIII: Tổng quan

193

Chương XIV: Tiếp cận văn học từ thi pháp học

210

Chương XV: Tiếp cận văn học từ ngữ học

224

Chương XVI: Lí luận phê bình trong thời đại truyền thông và công nghệ

233

KẾT LUẬN: THỰC TẠI VÀ VIỄN TƯỢNG

246

PHỤ LỤC

252

 

LỜI MỞ ĐẦU

 

Ngay sau khi văn học ra đời chắc là đã xuất hiện sự ý thức về nó: văn học là gì, nó có vai trò gì trong đời sống xã hội, cần làm sao để có thể phát triển? Những câu hỏi như thế, tức là dạng “lí luận” văn học sơ khai, lúc đầu có lẽ tiềm tại trong ý nghĩ, sau đó hiển ngôn bằng các hình thức văn bản khác nhau, thể hiện những cách hình dung về văn học. Văn học là một hiện tượng lịch sử, nó biến đổi theo thời gian, những thể loại, những lối viết nào đó mất đi, những thể loại mới, lối viết mới sinh thành. Sự hình dung về văn học, cả những cách thức nhằm thúc đẩy nó phát triển cũng biến đổi theo. “Lí luận” và “phê bình”, như vậy, cũng là một hiện tượng lịch sử. Trong một nền văn học, bên cạnh bộ phận sáng tác còn có bộ phận lí luận, phê bình, chúng gắn bó, tương tác với nhau, khi mạnh khi yếu, nhưng luôn cần cho nhau. Chỉ có thể hiểu được đầy đủ một nền văn học nếu như nắm được cả hai bộ phận này. Ở ta đã có nhiều sách viết về lịch sử văn học dân tộc, có những cuốn sách tốt. Trong đó, ngoài việc mô tả kĩ lưỡng phần “thực tế” văn học, tức là các sáng tác văn thơ,  phần lí luận, phê bình, như là bình diện thứ hai, nhiều khi cũng đã được đề cập đến. Gần đây đã có những công trình mô tả lí luận, phê bình ở từng giai đoạn, tuy nhiên, một cuốn sách nhìn lí luận, phê bình văn học dân tộc như một chỉnh thể độc lập, có lịch sử riêng kéo dài từ khởi đầu cho đến ngày hôm nay thì chưa có. Mà những công trình như thế ở các nước như Mĩ, Pháp, Nga, Trung Quốc thì có rất nhiều. Cuốn sách này của chúng tôi là một thử nghiệm cho mục tiêu ấy.

Thế nhưng tại sao lại là “Lịch sử lí luận, phê bình”? Sao không phải là “Lịch sử lí luận”/ “Lịch sử phê bình” khi lí luận và phê bình có sự khác nhau? Lí luận là những quan niệm về bản chất, vai trò, các thành phần… của văn học; phê bình là nêu lên những tiêu chuẩn giá trị, thực hành những cách đánh giá về thi pháp, ý nghĩa xã hội và thẩm mĩ đối với các hiện tượng văn học. Ở các nước phát triển còn có những chuyên khảo về lịch sử chuyên ngành nhỏ hơn như: lịch sử thi pháp học, lịch sử kí hiệu học… Ở ta tình hình có khác. Chúng ta có một nền văn chương dân tộc đáng tự hào, nhất là thơ ca với những thi nhân tầm cỡ thế giới như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương. Thế nhưng, bộ môn lí luận, phê bình chưa thật phát triển, nhất là lí luận văn học. Hầu hết các nhà lí luận của chúng ta mới dừng ở mức cố gắng “làm sáng tỏ’ một lí thuyết văn nghệ nào đó đã có trên thế giới, hoặc vận dụng nó vào phân tích, đánh giá các hiện tượng văn học trong nước. Chưa có ai đặt vấn đề hay có thể tạo một lí thuyết văn học riêng. Xưa như thế mà nay cũng vậy. Lí luận vẫn chủ yếu phục vụ cho công việc phê bình. Cũng có một số công trình lí luận, nhưng phần nhiều là những sách khái lược, khái luận, những giáo trình trong nhà trường, các nhà sáng tác có quan điểm văn nghệ riêng thì phần nhiều phát biểu bằng ngôn ngữ hình tượng. Tình trạng yếu lí luận này có lí do từ sự kém phát triển của triết học, của các khoa học nhân văn khác và tâm lí chạy theo cái “thiết thực”, bài bác những cái được gọi là trừu tượng, “viển vông”. Trước một thực tế kém phân hóa như vậy, chúng tôi cho rằng viết gộp lịch sử lí luận với phê bình là cách làm thích hợp.

Cuốn sách này trước hết nhằm theo dõi sự thay đổi những quan niệm về văn học và phương pháp tiếp cận sáng tác văn học qua các giai đoạn. Tuy vậy cũng không thể bỏ qua những sự kiện quan trọng khác của đời sống lí luận, phê bình, chẳng hạn như những cuộc tranh luận văn học, các sự kiện xã hội, văn hóa, văn học có tác động mạnh đến đời sống lí luận, phê bình văn học một thời. Chính vì thế trong cuốn sách này, với mỗi giai đoạn, chúng tôi đều chia ra làm hai phần để trình bày: phần tổng quan mô tả những nét chính bối cảnh đời sống lí luận, phê bình; phần kia – những lối tiếp cận văn học, nhấn mạnh vào tư tưởng và phương pháp phê bình của các tác giả tiêu biểu. Lí luận, phê bình là một khu vực của đời sống văn học, nó cũng có một đời sống riêng rất phong phú, sinh động, nhất là ở những giai đoạn chuyển đổi. Không thể nào mô tả hết sự phong phú, sinh động đó. Chúng tôi hiểu cuốn sách này chỉ mô tả được một phương diện của lịch sử lí luận, phê bình mà thôi. Ai đã trải qua những năm Đổi mới, trước sau 1986, đều hiểu rõ sự phong phú, phức tạp, cảm xúc hưng phấn của đời sống lí luận, phê bình như thế nào. Chính khi ấy đã xuất hiện những nhà lí luận, phê bình đích thực, họ sống hết mình với văn học đương thời, đấu tranh kiên quyết với những thiết chế văn nghệ cũ, phát hiện bênh vực những hiện tượng văn học mới. Vậy mà trong lối trình bày lịch sử có tính hàn lâm như thế này, họ không có được một vị trí đúng mức. Rồi còn phê bình của những nhà sáng tác. Bằng tài năng và kinh nghiệm văn học giàu có của mình, các nhà văn, nhà thơ đã có những phát hiện, những lí giải, những dự cảm khơi nguồn cho các nhà lí luận, phê bình chuyên nghiệp. Một cuốn sách riêng về quan điểm và lối viết phê bình của các nhà sáng tác văn học chắc rất phong phú và thú vị. Vậy mà những đóng góp của họ cũng không được nói đến ở đây. Chúng tôi biết đấy là những thiếu khuyết trong cuốn sách của mình, mọi phương pháp nghiên cứu đều có một giới hạn nào đấy.

Cơ sở của cuốn sách này là một đề tài nghiên cứu khoa học do Phòng Lí luận văn học thuộc Viện Văn học thực hiện trong vòng hai năm dưới sự chủ trì của PGS. TS. Trịnh Bá Đĩnh. Sau đó, các tác giả đã sửa chữa, bổ sung, cập nhật thêm tư liệu, trình bày thành một cuốn sách hoàn chỉnh. Sau đây là phần viết của các tác giả: PGS.TS. Trịnh Bá Đĩnh viết các chương: I, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XIII, XV, và phần Kết luận; PGS.TS. Đinh Minh Hằng: chương II, III, IV; TS. Cao Kim Lan: chương V, XIV; ThS. Lê Thị Dương: chương XVI; ThS. Trần Thiện Khanh: chương XII.

Nhân cuốn sách ra mắt, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo Viện Văn học (khóa 2006 – 2011) đã giúp chúng tôi thực hiện đề tài khoa học này, cảm ơn các phòng, ban và Nxb. Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi để cuốn sách của chúng tôi đến được với bạn đọc./.

                                                                                                Các tác giả

Nguồn: Bản đăng trên Phê bình văn học là bản thảo ban đầu, có đôi chỗ khác so với bản đã in sách, do  Ths. Lê Thị Dương gửi http://phebinhvanhoc.com.vn

Leave a Reply