Trần Thanh Mại (1911-1965)


Trần Thanh Mại – tên thật cũng là bút danh – là nhà phê bình thuộc thế hệ đầu của văn học Việt Nam hiện đại thế kỷ XX

Sinh ngày 3-2-1908 tại làng Tiên Nộn, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên (nay thuộc thành phố Huế), trong một gia đình quan lại.

Sau khi tốt nghiệp Thành chung ở Huế (1928), ông làm công chức ớ Sở kho bạc Trung kỳ, đồng thời hoạt động báo chí, văn học. Từ những năm 30, từng là cộng sự của tờ Phụ nữ tân văn, chủ bút và sáng lập báo Cười, đã cho in các tập sáng tác : Ngọn gió rừng (truyện ngắn, 1932), Tuy Lý Vương (ký sự lịch sử, 1938), Ngô Vương Quyền (tiểu thuyết lịch sử, 1944). Nhưng trước Cách mạng tháng 8/1945, ông nổi tiếng bởi những cuốn phê bình :Trông dòng sông Vị (1935), Hàn Mạc Tử (1941 ), Đời văn I và II (1942).

Cầm bút viết phê bình văn học sau Lê Thước, Thiếu Sơn, song Trần Thanh Mại đã đưa ra một lối phê bình mới, không khảo cứu tầm chương trích cú văn bản tác phẩm mà dùng những yếu tố ngoài văn bản làm sáng tỏ ý nghĩa của tác phẩm. Ông kết hợp nghiên cứu với miêu tả sinh động, phê bình với dựng chân dung văn học của nhà văn – nên có người đã liệt các công trình phê bình văn học kiểu mới này của ông vào loại truyện ký danh nhân văn học. Thực ra, ông thực hành lối phê bình có nguồn gốc từ phương Tây trước đây, gọi là phê bình khách quan, trong đó dựa vào các yếu tố bên ngoài , khách quan để hiểu tác phẩm : hoàn cảnh lịch sử – xã hội đương thời; đặc điểm địa lý, văn hóa vùng quê xuất thân và nơi sinh sống của nhà văn; cái riêng, độc đáo trong tư tưởng, tâm lý,thói quen đã chi phối công việc sáng tác…Tóm lại, khảo sát sinh hoạt xã hội, cuộc sống và kinh lịch của nhà văn để cắt nghĩa nội dung, bút pháp của họ …

Đương thời , đây là một lối phê bình mà tác giả tự nhận là mới mẻ, do chỗ mở ra góc độ tiếp cận mới, giúp người đọc hiểu sâu về tác phẩm- con đẻ tinh thần của nhà văn; song đôi lúc nhà phê bình không tránh khỏi suy diễn chủ quan,áp đặt.

Trông dòng sông Vi bước đầu dựng lại bức tranh xã hội phong kiến thực dân hồi Tú Xương sống và sáng tác; những khốn khó do cái nghèo bủa vâygia đình ông; sự lố lăng kệch cỡm nơi phố thị quê hương của Tú Xương trên con đường Âu hóa; cảm quan bất lực, chán chường và thú vui chốn bình khang của nhà thơ…Từ đó nhà phê bình rọi sáng nội dung, ý nghĩa sâu xa, tiềm ẩn trong các thi phẩm trào phúng – trữ tình của Tú Xương, ở độ lùi sau khi tác giả quá cố chừng 30 năm.

Đến cuốn Hàn Mạc Tử, xuất bản sau khi nhà thơ mất một năm, Trần Thanh Mại với tư cách là bạn thân thiết của thi sĩ lúc còn sống, có điều kiện lý giải cặn kẽ những bước đường gian truân, sự nếm trải cay đắng vì thất tình và tật bệnh dày vò nhà thơ trẻ tuổi. Theo tác giả, những ám ảnh về bệnh tật dai dẳng; sự huyễn hoặc về tình yêu với phụ nữ và niềm tin thơ ngây nơi tôn giáo Đạo Thiên chúa…đã trở thành những ẩn ức sâu trong tiềm thức chi phối mạnh mẽ vào các thi phẩm rút ruột rút gan của họ Hàn. Những hình ảnh tượng trưng, những giấc mộng ảo và tư duy thơ phô bày vật vã những cảm thức dội lên từ tiềm thức sâu thẳm…đã làm nên sự hấp dẫn, độc đáo, không dễ hiểu ngay của thơ người thi sĩ phận bạc, hẩm hiu.

Ở các bài phê bình đăng báo khoảng 1933-1940, sau tập hợp vào Đời văn, I và II, tác giả vẫn hiện diện trong cung cách phê bình mà ông đã vận dụng trong Trông dòng sông Vị, tức là dựa vào cuộc đời tác giả, hoàn cảnh xã hội mà bình giải tác phẩm.

Từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến khi từ trần (3-2-1965), Trần Thanh Mại tham gia kháng chiến, chuyển công tác sang nghành giáo dục – làm giáo viên dạy Văn Trung học, phụ trách báo Giáo dục nhân dân, và cuối đời đi vào nghiên cứu văn học trong cương vị Trưởng ban nghiên cứu văn học cổ, cận đại và dân gian – Viện Văn học. Ông cũng là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957).

Ở giai đoạn sau này , ông có hai công trình tiếp tục nghiên cứu về Tú Xương Đấu tranh chống hai quan điểm sai lầm về Tú Xương – 1957; Tú Xương – con người và nhà thơ (viết chung với Trần Tuấn Lộ, 1961), cho công bố trên Tạp chí Văn học những phát hiện về Hồ Xuân Hương còn là nhà thơ chữ Hán. Ông vận dụng những nhận thức mới từ mỹ học mác xít để phân tích đặc sắc tư tưởng và nghệ thuật của truyện cổ tích,  giá trị thơ văn Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Chí Minh.

Là một nhà phê bình, nghiên cứu văn học tài năng xuất sắc, tâm huyết và cầu thị trong nghề nghiệp, Trần Thanh Mại luôn trăn trở đi tìm cái mới, không ngại bổ sung, điều chỉnh ý kiến của mình để đạt tới sự đúng mực, khách quan, đối thoại dân chủ trong tìm tòi hướng về chân lý học thuật.

Năm 2004, lần đầu tiên, Toàn tập Trần Thanh Mại, ngót 2000 trang in ( gồm 3 tập), đã được ra mắt rộng rãi, do Nhà xuất bản Văn học./.

  NguồnNguyễn Ngọc ThiệnLý luận phê bình và đời sống văn chươngNxb. Hội Nhà văn,2010. Bản vi  tínhCopyright © 2013 – PHÊ BÌNH VĂN HỌC 

Leave a Reply