Ai là ai trong huyền thoại về “Nhóm Bakhtin” qua khảo sát của các học giả Nga?


 

Ngô Tự Lập 

I. Mở đầu

«Nhóm Bakhtin» – theo nghĩa một nhóm trí thức ở Liên Xô thập niên 1920, trong đó Bakhtin M. M. đóng vai trò người « thầy » và « thủ lĩnh » – đã từng là một danh từ thời thượng của giới học thuật khắp thế giới cho đến rất gần đây, khi Jean – Paul Bronckart và Cristian Bota, trong cuốn chuyên khảo Lột mặt nạ Bakhtin – câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bm và một cơn mê sảng tập thể, đưa ra sự phủ định dứt khoát và thuyết phục.

Được A. A. Leontiev dùng lần đầu tiên trong Ngôn ngữ học tâm lý (1967) và Ngôn ngữ, lời nói và hoạt động nói (1969), danh từ này trở nên phổ biến từ khi V.V. Ivanov tuyên bố tại cuộc hội thảo kỷ niệm ngày sinh thứ 75 của Bakhtin năm 1970 (rồi in thành bài báo năm 1973)[1], rằng Bakhtin là tác giả đích thực của hai cuốn sách Học thuyết Freud: Một phác thảo phê phán (1927), Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ (1929) của Voloshinov, cùng với cuốn Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học (1928) của Medvedev và hầu như tất cả các bài báo quan trọng khác của hai tác giả này.

Thông tin về các thành viên của «Nhóm Bakhtin» chưa bao giờ thống nhất, ngay cả khi nó đang là danh từ thời thượng[2], nhưng trong mọi trường hợp, ngoài Bakhtin, hai nhân vật bao giờ cũng được nhắc đến là Voloshinov V. N và Medvedev P.N. Không những thế, phần lớn những gì được gọi là «luận điểm Bakhtin» lại được trích từ tác phẩm của hai tác giả này[3]. Đó là lý do một số tác giả, như Vauthier, hay chính người viết những dòng này, từng chủ trương gọi nhóm trí thức này là «Nhóm B.M.V» (Bakhtin – Medevedev-Voloshinov).

 Huyền thoại về “Nhóm Bakhtin” là nền tảng cho tên tuổi của Bakhtin. Nó hàm ý rằng Voloshinov và Medvedev chỉ là những cái bóng mờ của Bakhtin «vĩ đại» – vì thế họ sẵn sàng chấp nhận làm “mặt nạ” của “thầy”. Voloshinov bị coi là đến khi chết vẫn chưa bảo vệ được luận án tiến sĩ. Medvedev bị coi là kẻ ít tài nhưng đỏm dáng và ham quyền lực. Còn Bakhtin, trái lại, là một bậc “đại trí, đại dũng”, nói theo dịch giả Phạm Vĩnh Cư[4], một «thiên tài» không chỉ uyên bác, coi thường sự nổi tiếng, mà còn quả cảm đối mặt với cả bệnh tật lẫn cường quyền. Đây là một chuyện tiếu lâm về sự “ngu dốt” của Voloshinov do S.G. Bocharov, một học trò và người hâm mộ Bakhtin, kể: Một hôm Voloshinov hốt hoảng chạy đến gặp Bakhtin và nói: Theo kế hoạch, đến ngày… sẽ có cuộc thảo luận về cuốn sách Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. Thế nào cũng có người đặt câu hỏi. Làm sao bây giờ?! Bakhtin nghe vậy điềm tĩnh trả lời: «Không việc gì phải lo! Bây giờ mình sẽ đọc cho cậu các câu hỏi người ta sẽ hỏi. Sau đó mình sẽ bảo, phải trả lời như thế nào!”[5] Nếu tin vào câu chuyện tiếu lâm này, đối với Voloshinov, được là học trò của Bakhtin chắc chắn đã là điều quá sức!

Medvedev và Voloshinov thực sự là những người như thế nào?

Cho đến đầu thập niên 1990, hầu như không có tài liệu nào về họ. Cùng với việc Medvedev bị Stalin bắt và xử bắn (1938), tất cả các bản thảo và tài liệu liên quan đến ông đều bị tịch thu và một phần lớn đã bị tiêu hủy. Không những thế, việc nhắc đến tên Medvedev còn trở là việc nguy hiểm. Voloshinov thì đã chết vì lao phổi từ năm 1936. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, một quả bom rơi trúng ngôi nhà nơi Voloshinov từng sống đã tiêu hủy toàn bộ các bản thảo và tài liệu của ông[6].

Trong bối cảnh đó, nguồn thông tin gần như duy nhất là từ Bakhtin. Thoạt đầu, Bakhtin khẳng định rằng ông không phải là tác giả của các công trình ký tên Voloshinov và Medvedev[7]. Nhưng sau đó Bakhtin chuyển sang thái độ mập mờ, và cuối cùng thì tự nhận là người viết tất cả các công trình này. Vasiliev N.L., trong Lịch sử vấn đề tác quyền các ‘văn bản tranh cãi’ được gán cho Bakhtin[8], viết: “Vì điều này diễn ra khi Bakhtin còn sống và trong chừng mực nào đó với sự đồng ý của ông, câu chuyện giật gân khoa học này nhanh chóng trở thành một sự thật, dường như không cần phải có bất kỳ bằng chứng nào.”[9] Viacheslav Ogrưzko, trong bài “Kẻ hủy diệt văn hóa vô sản”, cũng viết: “Vào đầu những năm 60, khi Vadim Kozinov nêu giả thuyết, rằng núp sau cái tên Medvedev là Bakhtin, và hỏi thẳng nhà bác học (tức Bakhtin), ai viết cuốn “Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học”, ông nhận được câu trả lời lấp lửng. Năm 1973, vấn đề tác quyền cũng được Duvakin nêu lên. Nhưng Bakhtin một lần nữa lại lẩn tránh một câu trả lời thẳng thắn. Tại sao? Xin nói thêm, về sau người ta khám phá ra rằng Bakhtin che giấu cho đến khi chết nhiều điều trong tiểu sử của mình. Rõ ràng là ông ta lo sợ điều gì đó”[10].

Điều gì? Mọi chuyện dần dần sáng tỏ sau khi Liên Xô sụp đổ. Khi kết quả khảo sát các hồ sơ lưu trữ lần lượt được công bố, người ta không khỏi kinh ngạc về sự gian dối của Bakhtin: chúng nhiều đến mức Vasiliev, ngay từ năm 2003, đã phải nhận xét: “Tình hình nêu trên buộc chúng ta phải thận trọng hơn nhiều mỗi khi diễn giải các tuyên bố của Bakhtin về các bạn ông – Medvedev và Voloshinov, cũng như về tác phẩm của họ”[11].    

Các tuyên bố của Bakhtin có thể quy thành ba nhóm chính:

1) Các tuyên bố về nhân thân của Bakhtin (xuất thân, học vấn, tiểu sử khoa học…);

2) Các tuyên bố về tác quyền đối với các tác phẩm của Voloshinov và Medvedev; và

3) Các tuyên bố về tư cách, tài năng của Medvedev và Voloshinov cùng với quan hệ giữa hai tác giả này với Bakhtin.

Vasiliev khảo sát khá chi tiết các tuyên bố này trong bài Lịch sử vấn đề tác quyền các “văn bản tranh cãi” được gán cho Bakhtin đã nói, mà sẽ được chúng tôi giới thiệu dưới đây. Trong bài viết này, Vasiliev cung cấp các ý kiến của cả hai phía, nhưng tựu trung lại, chúng ta thấy rằng tất cả các lập luận ủng hộ Bakhtin đều dần dần bị các bằng chứng bác bỏ.

 

II. Các tuyên bố của Bakhtin về nhân thân

 

Bakhtin nhiều lần khẳng định rằng ông xuất thân từ một gia đình dòng dõi quý tộc, rằng ông học đại học ở Novorussisk (Odessa) rồi ở Saint-Petersburg. Trong các giấy tờ còn giữ được của hai thập niên 1910-1920, chính tay Bakhtin khai rằng ông đã du học ở Đức trong thời gian 1910-1912, học bốn học kỳ ở đại học Marburg và một học kỳ tại Berlin. Tuy nhiên, những nghiên cứu hồ sơ lưu trữ tại Vitebsk, Nevel và Leningrad do Pankov, Konkin và Lisov thực hiện lần lượt vào các năm 1993, 1994, 1996 cho thấy rằng ông của Bakhtin là một nhà buôn, chưa bao giờ là chủ tịch hội đồng quản trị của bất cứ ngân hàng nào. Đúng là có một dòng họ Bakhtin khá thành đạt, nhưng đó là một dòng họ khác tình cờ trùng tên. Các hồ sơ còn cho thấy rằng Bakhtin chưa bao giờ tốt nghiệp phổ thông trung học, và chưa bao giờ học đại học. Bakhtin cũng chưa bao giờ du học ở Đức. Hóa ra, những thông tin về thời gian học tập ở Đức, Bakhtin lấy từ tiểu sử của Kagan, một người bạn; còn thông tin về thời gian học tập ở Nga, Bakhtin lấy từ tiểu sử của anh trai, Nicolai Bakhtin, một người từng được coi là thần đồng, về sau gia nhập Bạch Vệ, cuối cùng di cư sang Anh, trở thành giảng viên đại học.

Tại sao Bakhtin lại được giảng dạy đại học ở Saransk? Đó là câu hỏi rất nhiều người đặt ra. Trần Đình Sử và Lã Nguyên, trong Mấy suy nghĩ về việc nghiên cứu M.M. Bakhtin viết: “dựa theo những điều chúng tôi biết được, về nhân thân, M. Bakhtin sau chuyến bị đày, đã được mời làm giảng viên ĐHSP tại Saransk, Mondova; ông lại đã bảo về luận án PTS tại Viện văn học thế giới tháng 11 năm 1946. Thế tức là ông có lí lịch rõ ràng, không bịa đặt. Lại nữa, ông phải tốt nghiệp đại học thì mới có tư cách bảo vệ luận án. Bakhtin muốn bảo về luận án Tiến sĩ, nhưng vì bị dính vào “tiền án tiền sự” (ông bị bắt giam vì dính đến hoạt động tôn giáo), nên ông chỉ được nhận học vị Phó tiến sĩ. Vì thế rất khó tin cái nhận định bảo rằng, ông là người chưa tốt nghiệp đại học. Nên nhớ thời ấy, khi Stalin còn sống, chế độ thẩm định nhân thân hết sức chặt chẽ và khắt khe, không đùa được”[12].

Thật ra, việc Bakhtin được nhận giảng dạy ở Trường đại học Sư phạm Mordovia (Мордовский пединститут) ở Saransk là nhờ Medevedev xin cho. Hơn nữa, đây là một trường mới được thành lập với những yêu cầu tuyển dụng dễ dãi. Mordovia khi đó là một nước cộng hòa kém phát triển của những nhóm người thiểu số chưa có chữ viết – chỉ có 13% dân chúng biết đọc biết viết. Mordovia nổi tiếng là nơi tập trung nhiều trại tù. Theo Clark và Holquist, “Vì trong khu vực không có khoa luật, các cán bộ nhà tù đến học tại khoa của Bakhtin nhằm mục đích tiến thân”. Họ viết tiếp: “Khi Bakhtin bắt đầu giảng dạy ở Đại học Sư Phạm Mordovia  năm 1936, nó vẫn còn trong giai đoạn phôi thai. Được thành lập năm 1931 với vẻn vẹn 10 giáo viên, trong đó một người thậm chí chưa có bằng cấp gì, trường Đại học Sư phạm mở rộng dần dần. Một năm trước khi Bakhtin chuyển đến, trường được cấp ngôi nhà đầu tiên, và số giảng viên tăng lên 74, nhưng phải đợi vài năm nữa mới có thư viện. Năm 1957, khi trường (институт) được nâng cấp thành Đại học tổng hợp (университет), một phần ba đội ngũ giảng viên của nó vẫn chưa có bằng đại học và hơn một nửa trong số bốn ngàn sinh viên của nó là sinh viên học từ xa”[13]. Nghiên cứu của Pankov (1993) cho thấy rằng Bakhtin đã được đặc cách bảo vệ luận án mà không phải xuất trình bằng tốt nghiệp đại học[14].

Bakhtin cũng nhiều lần khai man về các công trình và hoạt động học thuật. Chẳng hạn, trong một lý lịch khai năm 1945, Bakhtin ghi rằng trong danh sách công trình khoa học ông không liệt kê “các bài báo và bài điểm sách nhỏ in trên các báo và tạp chí”[15]. Năm 1960, trong thư trả lời học trò, Bakhtin viết: “Tôi bắt đầu công việc giảng dạy đại học ở trường ĐH Sư Phạm Vitebsk (năm 1920). Cũng khoảng thời gian đó tôi có những công bố đầu tiên trên báo chí địa phương (chúng không đáng quan tâm)”[16] Nhưng, Vasiliev nhận xét, trước năm 1929, Bakhtin không hề công bố bất kỳ bài viết nào trừ một mẩu tin ngắn (357 từ) trên tờ báo địa phương Ngày nghệ thuật của Nevel (1919).

Vasiliev cũng chỉ ra, là người phụ trách Khoa văn học Nga và thế giới, Bakhtin nhiều lần báo cáo hoặc lập kế hoạch gian dối. Chẳng hạn, Bakhtin khai có ít nhất 14 công trình đã hoặc đang hoàn thành[17]. Trên thực tế, Bakhtin chỉ thực hiện (dở dang) duy nhất một công trình, đó là Vấn đề thể loại lời nói – mà thật ra chỉ là sự triển khai ý tưởng được Volosinov đưa ra trước đó gần 30 năm trong Ngôn từ trong đời sống và ngôn từ trong thơ (1926) và Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ (1929). Trong chú thích số 49, Vasiliev cho biết: theo những người thực hiện việc xuất bản di sản của Bakhtin, trong nguyên bản, tác phẩm Vấn đề thể loại lời nói chứa đựng nhiều đoạn trích dẫn cuốn sách Chủ nghĩa Marx và những vấn đề nghiên cứu ngôn ngữ của Stalin và một số trích dẫn khác thuộc loại này[18].

 

III. Các tuyên bố của Bakhtin về tác quyền 

Ngay từ khi cuốn sách về Dostoievski được xuất bản lần đầu tiên (1929), nhiều người, trong đó có Vinogradov, đã nhận thấy rằng nhiều luận điểm trong đó giống hệt những luận điểm của Medvedev trong Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học và của Voloshinov trong Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. Để giải thích, Bakhtin viết trong lá thư (10/01/1961) gửi Kozhinov: “Tôi biết rất rõ hai cuốn Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn họcChủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. V. N. Voloshinov và P. N. Medvedev là hai người bạn đã mất của tôi; vào thời gian khi hai cuốn sách ấy được viết, chúng tôi làm việc trong một mối quan hệ sáng tạo cực kỳ thân thiết. Thêm nữa, hai cuốn đó và cuốn nghiên cứu về Dostoievski của tôi cùng dựa trên một quan niệm chung về ngôn ngữ và tác phẩm ngôn từ. Về điểm này, V.V Vinogradov hoàn toàn có lý. Cần phải nói thêm, rằng quan niệm chung ấy, cũng như quan hệ trong khi làm việc, không hề làm giảm tính độc lập cũng như tính độc đáo của mỗi cuốn trong ba cuốn sách đó. Còn về các công trình khác của P.N. Medvedev và V.N. Voloshinov, chúng nằm trên một bình diện khác và không phản ánh quan niệm chung: tôi hoàn toàn không tham gia vào quá trình viết nên chúng.”[19]

Sau đó, có lẽ do phát hiện thấy rằng “quan niệm chung ấy” đã được Medvedev và Voloshinov trình bày rõ ràng trong nhiều công trình khác sớm hơn, Bakhtin tuyên bố rằng ông là tác giả của tất cả các công trình đó.

V.A. Svitelski (В. А. Свительский) kể lại: “… Trả lời câu hỏi của tôi về tác quyền các cuốn sách ký tên Medvedev và Voloshinov, Mikhail Mikhailovich gọi cuốn sách về phương pháp hình thức là tác phẩm của mình. <…> Còn về những tác phẩm khác, Bakhtin nói rằng trong đó thể hiện các ý tưởng của ông, được ông phát triển trong các bài giảng dành cho nhóm học trò”[20].

Tuy vậy, với Bocharov (1974), Bakhtin lại nói rằng ông là người đã “viết từ đầu đến cuối” hai cuốn sách Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn họcChủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ, cùng với cuốn Học thuyết Freud và bài báo Ngôn từ trong đời sống và ngôn từ ngôn trong thơ của Voloshinov. Thậm chí, Bakhtin còn nói với Kozhinov, rằng các tác phẩm ký tên Voloshinov và Medvedev viết không được kỹ, vì ông đọc cho người khác chép! Bocharov nhớ lại: “Khi đó tôi quyết định hỏi về nguyên nhân kỳ lạ lien quan đề tác quyền cuốn sách này (tức là cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ) và cuốn sách của P.N. Medvedev về phương pháp hình thức; chủ đề này sau đó còn xuất hiện trong các cuộc nói chuyện không chỉ một lần. Ông trả lời bằng lời độc thoại khe khẽ, đầy xúc động <…>: – Anh thấy đó, tôi nghĩ rằng tôi làm vậy là vì các bạn, còn với tôi chuyện đó chẳng đáng gì, bởi tôi nghĩ, rồi tôi sẽ viết những cuốn sách của mình, và không có những đoạn thêm thắt khó chịu (và ông cau mày hất  đầu về phía cái đầu đề”[21].

Trong bài viết Về tác quyền những cuốn sách của V.N. Voloshinov và P.N. Medvedev, Ivanov cho biết: “Sau khi Bakhtin đã xác nhận, trong những cuộc nói chuyện với tôi trước đó, về tác quyền của ông đối với cuốn sách thứ hai của Voloshinov và cuốn sách của Medvedev, trong cuộc gặp gỡ tiếp theo, tôi hỏi ông về cuốn Học thuyết Freud của Voloshinov. Bakhtin miễn cưỡng nói lẩm bẩm: ‘Ừ, cả trong cuốn sách ấy tôi cũng viết phần chính’. Trong cuộc nói chuyện có sự tham gia của vợ ông, Elena Alexandrovna Bakhtina. Bà giãy nảy: ‘Anh nói gì vậy, Mishenka! Anh đã đọc toàn bộ cuốn sách này cho em chép bằng chính tay mình cơ mà!’. Bakhtin miễn cưỡng đồng ý”[22].

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu ngày càng có nhiều chứng cứ để bác bỏ những tuyên bố của Bakhtin. Ngay từ năm 1991, Vasiliev N.L, trong hai bài viết Về vấn đề tác quyền cuốn sách “Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ” được gán cho M.M. Bakhtin” và M.M. Bakhtin hay V.N. Voloshinov, sau khi phân tích và so sánh cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ với cuốn Những vấn đề sáng tác của Dostoievski, đã khẳng định chúng không thể có chung tác giả. Ông kết luận: sự phân tích phương pháp luận, thuật ngữ, nội dung, cấu trúc và phong cách của hai cuốn sách, cũng như quá trình tiến hóa của M.M. Bakhtin (ông tự nhận là nhà triết học, nhà phê bình văn học, nhưng không bao giờ nhận là nhà ngôn ngữ học), chứng tỏ không có đủ luận chứng để gán cuốn sách Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ cho ông[23].

C.A. Leibovich, người biên tập các tác phẩm của Bakhtin, kể lại chuyến thăm ông tại Klimovsk (Grivno) khoảng 1970-1971: “Trong cuộc nói chuyện, ông (Bakhtin) kể rằng trong những năm 1920 ông viết nhiều về các vấn đề lịch sử và lý luận văn học, nghệ thuật, triết học. Đa số các công trình của ông những năm đó vẫn chỉ là những phác thảo, bản nháp, chưa hoàn chỉnh, chỉ có một cuốn sách về Dostoievski xuất bản năm 1929, và còn hai cuốn sách được in dưới tên các bạn: Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ <…> và Phương pháp hình thức trong phê bình văn học <…>. Đáp lại câu hỏi băn khoăn của tôi, M.M kể lại những lý do dẫn đến “trò tinh nghịch” này, đối với cả ông lẫn các bạn”; “Trước hết, M.M giải thích, cả hai người bạn tôi đều cần phải có tác phẩm công bố – để thăng tiến về mặt nghề nghiệp, có thể nói vậy. Voloshinov – để đăng ký làm nghiên cứu sinh, còn Medvedev – để được bảo vệ luận án. Và M.M., như tôi hiểu, sẵn sàng trao tác quyền của mình cho họ”[24].

Về tuyên bố này, Vasiliev bình luận: “Xin lưu ý rằng Voloshinov được nhận làm nghiên cứu sinh từ năm 1926 (xem ЦГАЛИ СПб. Ф. 288. оп. 1, д. 37. Л. 48). Ngoài ra, làm gì có chuyện in sách là điều kiện bắt buộc để được nhận làm nghiên cứu sinh và bảo vệ luận án”[25]. Còn Medvedev, chúng tối xin lưu ý, ông đã được phong học vị Phó giáo sư trường Đại học Sư phạm Leningrad, phụ trách môn văn học Nga thế kỷ XX, từ năm 1927!

Tuyên bố trên đây cho thấy Bakhtin cực kỳ mâu thuẫn: vậy ông là tác giả của một, hai, hay ba cuốn sách? Hay không của cuốn sách nào? Thế còn những công trình khác của Voloshinov và Medvedev, mà từ đó họ phát triển thành 3 cuốn sách nổi tiếng kia? Xin lưu ý thêm, rằng nếu cần một cuốn sách, thì trước năm 1928, Medvedev đã là tác giả của nhiều cuốn chuyên luận; và Voloshinov, năm 1927, cũng đã công bố một cuốn sách khác, đó là Học thuyết Freud! Không những thế, Bakhtin không biết rằng phần ba của cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ, khảo sát vấn đề truyền đạt lời kẻ khác, chính là nội dung luận án tiến sĩ của Volosinov mà ông đã bảo vệ thành công dưới sự hướng dẫn của Desnitski. Hồ sơ nghiên cứu sinh của Voloshinov hiện vẫn còn được lưu giữ, với đề cương luận án, báo cáo tiến độ, danh mục công trình đã công bố, và nhiều tài liệu khác. Theo đó, bài viết Vấn đề truyền đạt lời kẻ khác – một thử nghiệm nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội được đăng trong tuyển tập Chống chủ nghĩa duy tâm trong ngôn ngữ học (ГИЗ – ИЛЯЗВ, 1928). Các tài liệu đó còn cho thấy quá trình hình thành ý tưởng, lập dàn ý, chỉnh sửa và thay đổi trong quá trình hoàn thiện tác phẩm Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ mà Voloshinov thực hiện dưới sự hướng dẫn của Desnitski – và Bakhtin tuyên bố đã đọc miệng cho Voloshinov chép từ đầu đến cuối!

Các tài liệu được giải mật sau khi Liên Xô sụp đổ cũng phủ nhận những tuyên bố của Bakhtin. Vasiliev viết: “Đáng chú ý nữa là có cả những chứng cứ gián tiếp từ các nhà ngữ văn học nổi tiếng liên quan đến tác quyền của những cuốn sách ‘tranh cãi’. Chẳng hạn, trong lá thư gửi NKVD (cơ quan mật vụ) ngày 22 tháng Hai năm 1940 về vụ bắt giam Medvedev, khi đó đã bị xử bắn bí mật vì tham gia vào ‘hoạt động chống Liên Xô’, V.A. Desnitski thông báo: ‘công tác nghiên cứu khoa học của P. N. (Medvedev) diễn ra ngay trước mắt tôi <…>. Công trình giá trị nhất của anh ấy (Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học) được đề xuất và thực hiện, ở một chừng mực đáng kể, dưới sự chỉ dẫn và tư vấn của tôi”[26].  V.A. Desnitski và N. Yakovlev là những người lãnh đạo nhóm nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu văn học tại Viện Lịch sử So sánh Văn học và Ngôn ngữ Đông Tây, nới Medvedev và Voloshinov làm việc.

Trên thực tế, có rất nhiều bằng chứng chứng tỏ rằng Bakhtin KHÔNG viết những tác phẩm gọi là “tranh cãi”, trong khi đó, không có bất kỳ một bằng chứng nào chứng tỏ ông viết ra chúng. Vasiliev viết: “Thật kỳ lạ, thật vậy, trong kho lưu trữ của Bakhtin không có dấu vết của bất kỳ văn bản nào trong số những “văn bản tranh cãi”, mặc dù vẫn còn, chẳng hạn, bản thảo của các tác phẩm triết học sớm hơn về mặt thời gian”[27].

IV. Các tuyên bố về tư cách, tài năng của Medvedev và Voloshinov và quan hệ của họ với Bakhtin

Svitelski, trong đoạn trích ở trên, dẫn lời Bakhtin nói rằng ngoài cuốn sách về phương pháp hình thức do ông viết, các công trình khác của Voloshinov và Medvedev thể hiện ý tưởng của ông trong các bài giảng dành cho “nhóm học trò”. Ai là học trò? Valisiev viết: “Theo lời V.A. Svitelski, Bakhtin đánh giá năng lực khoa học của Voloshinov một các bi quan, chỉ coi Voloshinov là học trò, là một anh thợ phụ của mình: ‘Ông (tức Bakhtin) phủ nhận việc Voloshinov có bất kỳ một chút gì độc lập, và nhận xét rằng quan hệ của ông với người bạn đồng niên ấy là ‘quan hệ giữa thầy và trò’”.[28]

Tuy nhiên, mọi tài liệu cũng như nhận xét của đồng nghiệp, cấp trên và thầy học của Voloshinov đều cho thấy rằng ông là một học giả xuất sắc. Vasiliev viết: “Thế nhưng vào thời điểm giữa thập niên 1920, Voloshinov được nhiều người cùng thời nhìn nhận như là một nhà nghiên cứu đầy triển vọng. Thầy giáo của ông ở đại học là các viện sĩ viên hàn lâm tương lai V.V. Vinogradov, V.M. Girmunski, B.A. Larin, S.P. Obnorski, L.V. Sherba và nhiều học giả khác. Trong số những người gần gũi nhất của Voloshinov, chẳng hạn, là những nhà ngữ văn học V.A. Desnitski, L.P. Yakubinski, V.Ph. Shishmarev, N.V. Yakovlev, G.E. Gorbachev. M. Gorki cũng biết và nhắc đến Voloshinov. Khác Bakhtin, Voloshinov sống toàn tâm toàn ý với công việc nghiên cứu khoa học – trao đổi với đồng nghiệp, hàng ngày tham gia các công việc giảng dạy và tổ chức – hành chính. Và, có lẽ, không phải Bakhtin, mà chính Voloshinov đã cấp cho bạn mình các ý tưởng mới, đóng vai trò mắt xích kết nối Bakhtin, khi đó gần như chính thức thất nghiệp và đang khốn khổ vì viêm tủy xương, với nền khoa học Soviet đang lớn dậy”[29].

Những người tôn sùng Bakhtin từng có ý kiến, rằng sau khi Bakhtin bị đi đày ở Kustanai, Voloshinov không cho ra đời tác phẩm nào nữa. Tuy nhiên, những nghiên cứu sau này cũng bác bỏ luận điểm đó. Vasiliev chỉ ra: 1) đầu thập niên 1930, sau những cuộc cuộc đấu tranh tư tưởng ở Liên Xô, Voloshinov bị cả phái Marrist[30] lẫn địch thủ của họ là nhóm “Mặt trận ngôn ngữ” phê phán kịch liệt, buộc phải im tiếng; 2) năm 1930 Viện Lịch sử So sánh Văn học và Ngôn ngữ Đông Tây (ИЛЯЗВ) tái cấu trúc và năm 1932 Viện nghệ thuật ngôn ngữ (ИРК) bị đóng cửa nên Voloshinov tập trung vào công việc giảng dạy; 3) Bệnh lao phổi tái phát buộc Voloshinov phải ngừng phần lớn công việc nghiên cứu và mất vào năm 1936; 4) Người ta tìm thấy một số công trình chuyên khảo của Voloshinov giai đoạn này[31].

Các nghiên cứu về Medvedev và Voloshinov trong thập niên 1990 cuối cùng đã cho chúng ta những bức chân dung chân thực hơn của họ.

Voloshinov sinh ngày 18 tháng Sáu năm 1895 tại St. Petersburg. Ông học một thời gian ngắn tại khoa Luật trường đại học Petrograd trước khi chuyển đến dạy học tại Izocha, một thị trấn phía bắc Nevel. Chính ở đây, Voloshinov tham gia “Nhóm Nevel” do M. I. Kagan, một trí thức trẻ mới nhận bằng tiến sĩ ở Đức trở về, làm thủ lĩnh. Trong số các thành viên khác của “Nhóm Nevel”, phải kể đến I. V. Pumpianski, M. V. Yudina, V. Z. Rugevich, B. M. Zubakin và M. M. Bakhtin. Năm 1921, Voloshinov chuyển đến Vitebsk, một trung tâm văn hóa của nước Nga thời đó. Phần lớn các thành viên khác của “Nhóm Nevel”, người trước người sau, cũng chuyến đến Vitebsk. Tại đó, họ tham gia một nhóm khác cùng với I. Sollertinski và P. Medvedev.

Theo Viacheslav Ogrưzko[32], Medvedev sinh ngày 23 tháng Mười Hai năm 1891 (theo lịch mới là 4 tháng Giêng năm 1892) tại Petersburg. Ông học trung học ở Bessarabia, Kishinev. Năm 1909 ông nhập học khoa Luật tại Đại học Petersburg nhưng nhanh chóng chuyển mối quan tâm chính của mình sang lĩnh vực ngữ văn. Năm 1911, Medvedev đăng bài điểm sách đầu tiên phụ san Ngược dòng của tờ Họa sĩ tự do ở Petersburg. Một trong những công việc đầu tiên của Medvedev là phê bình bản dịch tác phẩm của nhà lý luận Pháp Gustave Lanson, sau đó chuyển sang các tác giả của trường phái tượng trưng Nga. Tốt nghiệp đại học, ông quyết định văn chương và bắt tay vào việc nghiên cứu tâm lý sáng tạo. Chiến tranh bùng nổ, Medvedev gia nhập quân đội, viết nhiều bài phóng sự chiến trường cho các báo thủ đô trước khi tham gia đảng lao động (cách mạng xã hội chủ nghĩa), trở thành người đứng đầu thành phố Vitebsk từ năm 1917 và một thủ lĩnh văn hóa tại địa phương. Hoạt động của Medvedev tại Vitebsk cực kỳ sôi động. Trong số những người cộng tác thân thiết của ông có những người như Marc Chagall. Trong một thời gian ngắn, Medvedev thành lập và làm hiệu trưởng trường Đại học Vô sản, mời nhiều trí thức, trong đó có Voloshinov đến giảng dạy. Voloshinov cũng công bố nhiều bài viết về âm nhạc và nghệ thuật trên tạp chí Iskusstvo (Nghệ thuật) do Medvedev chủ trương. Medvedev còn tổ chức hội nghiên cứu mỹ học tự do, các hội thảo về xã hội học và nhiều chương trình văn hóa khác. Một nhóm các nhà nghiên cứu trẻ dần dần hình thành. Sau này, trong cuộc trò chuyện với Duvakin, chính Bakhtin gọi nhóm này là “nhóm Medvedev”[33]. Với ảnh hưởng của mình, Medvedev cũng giúp nhiều thành viên của nhóm cả về vật chất lẫn tinh thần, đặc biệt là Bakhtin, người bạn bị bệnh viêm xương tủy và không có công ăn việc làm ổn định. Viacheslav Ogrưzko viết: “Về sau, cái nhóm học giả ở Vitebsk ấy, chẳng hiểu vì sao, lại được gọi là “nhóm Bakhtin” <…>. Nhưng các tài liệu lưu trữ cho phép khẳng định, rằng nhóm bạn này lúc đầu dựa vào Medvedev, người mà ngay từ khi đó đã hình thành những nét chính của một quan niệm riêng về sáng tạo ngôn từ. Trong mọi trường hợp, đó không phải là người bằng lòng với vai trò phụ họa ai đó, cho dù đó là Bakhtin.”[34]

Năm 1922, Medvedev, sau đó là Voloshinov trở về Petrograd. Năm 1924, Bakhtin cũng chuyển đến đó. Tại Leningrad (Petrograd được đổi tên tháng 1/1924), Voloshinov tham gia salon của nữ nghệ sĩ piano M. V. Yudina. Ông thường đọc thơ, diễn thuyết và trình tấu các tác phẩm âm nhạc. Cũng năm 1924, Voloshinov tốt nghiệp ngành ngữ văn, trường đại học Leningrad và tham gia vào nhóm nghiên cứu phương pháp nghiên cứu văn học dưới sự hướng dẫn của V.A. Desnitski và N. Yakovlev tại Viện Lịch sử So sánh Văn học và Ngôn ngữ Đông Tây (ИЛЯЗВ). Năm 1926, Voloshinov công bố bài báo Từ trong đời sống và từ trong thơ, trong đó ông không chỉ đưa ra những tư tưởng nền tảng cho thi pháp xã hội học, mà còn đề xuất nhiều kiến giải mới mẻ về các vấn đề đối thoại, phong cách và truyền đạt lời kẻ khác mà ông sẽ phát triển đầy đủ trong cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ. Năm 1927 Voloshinov bắt đầu làm luận án tiến sĩ dưới sự hướng dẫn của V.A. Desnitski về vấn đề truyền đạt lời kẻ khác như đã nói ở trên. Năm 1927, Voloshinov cũng công bố một công trình Chủ nghĩa Freud: Một phác thảo phê phán (ГИЗ, 1927)[35].

Sau khi hoàn thành luận án tiến sĩ, Voloshinov trở thành Phó giáo sư (доцент) tại  Viện Lịch sử So sánh Văn học và Ngôn ngữ Đông Tây (ИЛЯЗВ), Giáo sư tại Đại học sư phạm Leningrad mang tên Gertsen, (Ленинградском педагогическом институте имени А. И. Герцена, Институте Речевой Культуры), Viện nghệ thuật ngôn ngữ (ИРК) và Trường đào tạo nâng cao nghiệp vụ cho cán bộ các ngành nghệ thuật Leningrad (Ленинградский Институт повышения квалификации кадров работников искусств, ЛИПКРИ). Từ năm 1930, Voloshinov bị lao phổi nặng. Ông mất ngày 13 tháng Sáu năm 1936 tại Pushkin, Leningrad.

Về phần mình, sau khi trở về Petrograd năm 1922, Medevedev bắt đầu nghiên cứu Blok và chỉ mấy tháng sau đã cho ra đời cuốn Tưởng nhớ Blok do Iuri Annenkov vẽ bìa. Ngay sau đó, Medevedev được Pavel Gaideburg và Nadejda Starskaia mời tham gia – và ông đã đóng một vai trò quan trọng trong – ban biên tập Chuyên san nhà hát lưu động («За­пи­с­ки Пе­ре­движ­но­го те­а­т­ра»). Chính nhờ Medevedev mà Chuyên san nhà hát lưu động trở thành diễn đàn của những trí thức lớn như V. Girmunski, B. Tomashevski, V. Erlikh, và E. Radlov. Medvedev quan tâm và nghiên cứu cả các nhà thơ – ngoài Block còn có những nhà thơ “có vấn đề” như Kliuev và Essenin. Ngày Essenin tự tử, Medevedev đang làm việc tại chi nhánh của Nhà xuất bản quốc gia. Ông cùng Rozdesstvenski vội vã đến Hotel Angleterre. Sau đó, Kliuev viết bài thơ khóc bạn, còn Medvedev có bài nghiên cứu về thơ Essenin, in chung vào một cuốn sách. Cuốn sách bị báo chí chính thống phê phán kịch liệt, nhưng Medvedev không hề nao núng. Trong thập niên 1920, khi làm việc cho chi nhánh Leningrad của Nhà xuất bản Quốc gia, ông đã tổ chức in tác phẩm của nhiều tác giả “khó” như Andrey Belưi, Pasternak. Cũng chính Medvedev, cùng với Voloshinov đã hoàn thiện và xuất bản cuốn sách về Dostoievski của Bakhtin để giảm tội cho bạn. Đó là một công việc nguy hiểm, bởi vì Bakhtin đã bị bắt và đang chờ đi đày vì các hoạt động chống chính quyền. Mặc dù về sau Bakhtin tuyên bố rằng những đóng góp của họ vào cuốn sách là “khó chịu”, và có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ biết chắc chắn về mức độ của những đóng góp ấy, nhưng điều này cho chúng ta thấy rằng Medvedev là một con người dũng cảm, dám xả thân vì bạn, hoàn toàn trái ngược với bức chân dung tầm thường, hèn kém mà những kẻ sùng bái Bakhtin đã vẽ về ông.

Trong những năm 1920, Medevedev và Voloshinov thường xuyên cưu mang gia đình Bakhtin, khi đó luôn luôn túng thiếu. Vợ Bakhtin, bạn gái của vợ Voloshinov, khi đó làm thuê cho một xưởng sản xuất thú nhồi. Để giúp đỡ bạn, Voloshinov thường thuê vợ chồng Bakhtin đánh máy bản thảo các công trình nghiên cứu của mình. Rất có thể, lời tuyên bố của vợ Bakhtin, rằng ông đọc cho bà chép từ đầu đến cuối cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ cần được hiểu theo nghĩa này. Có lẽ chính vì thế mà Bakhtin ít nhiều tiếp cận được đời sống học thuật: và có lẽ sẽ đúng hơn nếu nói rằng Bakhtin là học trò của Voloshinov, chứ không phải ngược lại.

Cuốn sách nổi tiếng nhất của Medvedev là Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học mà ông thực hiện trong khuôn khổ của chương trình nghiên cứu tại Viện Lịch sử So sánh Văn học và Ngôn ngữ Đông Tây. Cuốn sách được Pasternak, Belưi và nhiều người khác đánh giá rất cao, nhưng bị những tác giả chính thông công kích dữ dội. Đỉnh điểm là sự phê phán của Fadeev. Tác giả của Đội cận vệ thanh niên gọi Medvedev là “Kẻ hủy diệt nghệ thuật vô sản”. Medvedev choáng váng trước những cú đánh này. Cuối cùng, ông buộc phải tự nhận đã mắc “sai lầm tư tưởng nghiêm trọng” và viết lại cuốn sách.

Nhưng số phận đã an bài. Medvedev bị bắt vào mùa xuân năm 1938. Ngày 17 tháng Sáu năm đó, ông bị xử bắn, mặc dù thông báo chính thức nói rằng ông mất ngày 24 tháng Tám năm 1942 vì bệnh nhồi máu cơ tim.

V. Thay lời kết

Trong bài viết Tại sao Jakobson và Bakhtin không bao giờ gặp nhau (“Pourquoi Jakobson et Bakhtine ne se sont jamais rencontrés”), Tzvetan Todorov, một trong những người chủ chốt đưa Bakhtin lên đỉnh vinh quang, nhắc lại câu chuyện do Vadim Kozhinov kể. Khoảng năm 1965, Jakobson về thăm Liên Xô và rất muốn gặp Bakhtin. Tình cờ, khi đó Bakhtin đang ở Moskva, nhưng ông nói dối là đang ốm để từ chối. Mấy hôm sau, Jakobson liên hệ lại, hy vọng Bakhtin đã khỏi, nhưng Bakhtin nói ông đã chuẩn bị ra ga để về Saransk. Rất nhiệt tình, Jakobson xin đến Saransk để gặp ông. Một lần nữa Bakhtin kiên quyết cự tuyệt. “Điều gì ẩn dấu sau sự từ chối của lý thuyết gia lớn nhất về đối thoại?” Todorov ngạc nhiên đặt câu hỏi[36] – câu hỏi thật giống câu hỏi của Viacheslav Ogrưzko trong bài Kẻ hủy diệt văn hóa vô sản. Bây giờ, với tất cả những chứng cứ đã có, người ta có thể tự tìm lấy câu trả lời.

Vasiliev cũng có câu trả lời của mình. Trong số năm đoạn trích làm tựa đề cho bài viết của mình, Vasiliev có chọn một câu của vợ Bakhtin. Bà nói với chồng: «Миша, как тебе не стыдно!» Dịch ra tiếng Việt, câu này có nghĩa là: “Misa, anh không thấy xấu hổ à!”.

 

(Bài viết được thực hiện trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu do Quỹ Nafosted tài trợ)

Chú thích:

[1] Иванов В. В. Значение идей М. М. Бахтина о знаке, высказывании и диалоге для совре­менной семиотики (Ý nghĩa của các ý tưởng của Bakhtin về ký hiệu, phát ngôn và đối thoại đối với ký hiệu học hiện đại) // Учен. зап. Тарт. ун-та. 1973.

[2] Xem, chẳng hạn Titunik, I.R., “The Formal Method and the Sociological Method (MM. Bakhtin, P.N. Medvedev, V.N. Voloshinov) in Rusian Theory and Study of Literature”, in V.N. Voloshinov, Marxism and the Philosophy of Language, Seminar Press, New York: 1973, pp. 176; hoặc Craig Brandist, Bakhtin Circle, <http://www.iep.utm.edu/bakhtin/>

[3] Bronckart và Bota, trong cuốn sách đã nói, chỉ ra: trong bài báo năm 1973 của Ivanov, khi bàn đến các “luận điểm của Bakhtin”, chỉ có 25 lần tác giả trích dẫn Những vấn đề thi pháp Dostoievski, 23 lần trích dẫn François Rabelais và văn hóa dân gian thời Trung đại và Phục Hưng và 28 lần trích dẫn 6 tác phẩm khác của Bakhtin. Trong khi đó, Ivanov 47 lần trích dẫn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ, 14 lần trích dẫn Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học và 13 lần trích dẫn các công trình khác ký tên Voloshinov  (tr. 9). Tương tự như vậy, I. R. Titunik nhận thấy trong hai cuốn sách của A. A. Leontiev (Ngôn ngữ học tâm lýNgôn ngữ, lời nói và hoạt động nói), tất cả các luận điểm được coi là của Bakhtin lại được dẫn ra từ cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ của Voloshinov (đã dẫn, tr. 176).

[4] Bakhtin, M. “Lý luận và thi pháp tiểu thuyết”, Phạm Vĩnh Cư tuyển chọn, dịch và giới thiệu, in lần thứ hai, Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2003, tr.7.

[5] Nguyên văn: «С.Г. Бочаров рассказал мне две версии анекдота, которые циркулировали в питерских научных кругах вроде бы еще с 30-х годов. Согласно первой из них, Волошинов в панике прибегает к Бах­тину и говорит: «На такое-то число назначено обсуждение книги (речь идет о книге «Марксизм и философия языка». — Н. В.). Наверняка будут вопросы! Что делать?!» А Бахтин ему невозмути­мо отвечает: «Не надо беспокоиться! Сейчас я продиктую, какие будут вопросы, а потом расска­жу, как и что на них отвечать…». (Паньков Н. А. Мифологема Волошинова (несколько замеча­ний как бы на полях архивных материалов) // ДКХ. 1995. № 2. С. 67). N.L. Vasiliev (Н. Л. ВАСИЛЬЕВ), “История вопроса об авторстве «спорных текстов», приписываемых М. М. Бахтину”, trong Орехова Б. В. (ред), “Хронотоп и окрестности”, Уфа: Вагант, 2011, tr.71

[6] Clark Katrina, Holquist Michael, Mikhail Bakhtin, The Belknap Press of Harvard U.P. 1986. tr. 147.

[7] Xem Ngô Tự Lập, Đọc sáchLột mặt nạ BakhtinCâu chuyện về một kẻ lừa dôi, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập 30, Số 1 (2014) 62-71)

[8] ВАСИЛЬЕВ, Н. Л., История вопроса об авторстве «спорных текстов», приписываемых М. М. Бахтину, trong Орехова Б. В. (ред), Хронотоп и окрестности, Уфа: Вагант, 2011, tr. 68-106.

[9] Nguyên văn: “Поскольку это произошло еще при жизни последнего и в какой-то мере с его молчаливого согласия3, научная сенсация вскоре стала фактом, каза­лось бы, не требующим никаких доказательств”. Vasiliev. Đã dẫn, tr. 68.

[10] Nguyên văn: “Ког­да в на­ча­ле 60-х го­дов Ва­дим Ко­жи­нов пря­мо спро­сил учё­но­го, кто на­пи­сал кни­гу «Фор­маль­ный ме­тод в ли­те­ра­ту­ро­ве­де­нии», вы­ска­зав пред­по­ло­же­ние, что за фа­ми­ли­ей Мед­ве­дев ук­рыл­ся Бах­тин, он по­лу­чил рас­плыв­ча­тый от­вет. В 1973 го­ду во­прос об ав­тор­ст­ве под­нял так­же Ду­ва­кин. Но Бах­тин вновь от пря­мо­го от­ве­та ук­ло­нил­ся. По­че­му? Кста­ти, впос­лед­ст­вии об­на­ру­жи­лось, что Бах­тин мно­го че­го из сво­ей би­о­гра­фии скры­вал до са­мой смер­ти. Ви­ди­мо, ему бы­ло че­го бо­ять­ся”. Xem: ОГРЫЗКО, Вячеслав, ЛИКВИДАТОР ПРОЛЕТАРСКОГО ИСКУССТВА <http://www.litrossia.ru/2012/06/06810.html>

[11] Nguyên văn: “Указанные обстоятельства заставляют нас гораздо осторожнее комменти­ровать высказывания Бахтина по поводу его друзей – Медведева и Волоши­нова, а также их трудов”. Vasiliev. Đã dẫn. tr. 83.

[12] Trần Đình Sử – Lã Nguyên, Mấy suy nghĩ về việc nghiên cứu M.M. Bakhtin”,  <http://trandinhsu.wordpress.com/>

[13] Clark Katrina và Holquist Michael, Mikhail Bakhtin, The Belknap Press of Harvard UP, 1986,  tr. 259. Trong chú thích, hai tác giả cho biết các thông tin này được dẫn theo cuốn “Trường đại học đầu tiên ở Mordovia” của I.D. Voronin, xuất bản tại Saransk năm 1957 và “Sự phát triển khoa học ở Mordovia” của G. Ia. Merkushin, cũng in tại Saransk, năm 1957.

[14] Паньков Н. А. «От хода этого дела зависит все дальнейшее. .» (Защита диссертации М. М. Бахтина как реальное событие, высокая драма и научная комедия) // ДКХ. 1993. № 2/3. С. 38). Dẫn theo Vasiliev, tr. 81.

[15] “мелкие статьи и рецензии в журналах и газетах”.

[16] “Начал свою вузовскую работу в Витебском педагогическом институте (в 1920 г.). К тому же време­ни относятся мои первые публикации в местной прессе (они не заслужива­ют внимания)”

[17] 14 công trình đó là: «Теория романа / Вопросы теории и истории романа» (1945 — 1946, 1948 г.), «Язык и стиль литературных про­изведений / литературного произведения в свете учения И. В. Сталина о языке / языковедческих трудов И. В. Сталина / учения т. Сталина по язы­кознанию» (1950 — 1952 гг.); các bài «Буржуазные концепции Ренессанса / эпохи Возрождения (критическая историография вопроса)» (1948 — 1949, 1951 г.), «о прозе А. С. Пушкина» (1949 г.), «Творчество Гете и Достоевско­го» (1948 — 1950 гг.), «Источники гоголевского смеха» (1951 г.), «Пробле­ма речевых жанров» (1953 г.); «Слово как образ (к вопросам поэтической се­мантики)» (1954 г.), «Вопросы теории литературы в средней школе» (1955 г.), «Анализ жанра, композиции и сюжета литературного произведения в сред­ней школе» (1956 г.), «Проблема эстетических категорий» (1957 г.), «Про­блемы / Проблема сентиментализма во французской литературе (к истории критического реализма)» (1958 г.) и коллективных работах под его прямым или косвенным руководством, среди которых «Очерк истории литератур­ной критики в Мордовии» (1956 — 1957 гг.), «Методика организации и про­ведения письменных работ по литературе в старших классах средней шко­лы» (1957). Vasiliev. Đã dẫn. tr. 82.

[18] Đã dẫn. tr. 82.

[19] Nguyên văn: «Книги “Формальный метод” и “Марксизм и философия языка” мне очень хорошо из­вестны. В. Н. Волошинов и П. Н. Медведев — мои покойные друзья; в период создания этих книг мы работали в самом тесном творческом контакте. Более того, в основу этих книг и моей работы о Достоевском положена общая кон­цепция языка и речевого произведения. В этом отношении В. В. Виноградов совершенно прав. Должен заметить, что наличие общей концепции и контак­та в работе не снижает самостоятельности и оригинальности каждой из этих книг. Что касается до других работ П. Н. Медведева и В. Н. Волошинова, то они лежат в иной плоскости, не отражают общей концепции и в создании их я никакого участия не принимал. Vasiliev, N.L. Đã dẫn. tr. 78; Xem thêm: Bronckart J-P & Bota C., “Bakhtine démasqué – Histoire dun menteur, dune escroquerie et dun délire collectif”, Droz, Genève, 2011, tr. 240-241.

[20] Nguyên văn: «…отвечая на вопрос об авторстве книг, подписанных именами Медведева и Волошинова, Михаил Михайлович назвал своим созданием книгу о формальном методе. <…> Про другие же работы Бах­тин сказал, что в них выражены его идеи, развитые им в лекциях для кру­га учеников». Vasiliev. Đã dẫn, tr. 75-76.

[21] Nguyên văn: “«Я ре­шился тогда спросить о причинах странного авторства этой книги («Марк­сизма и философии языка». — Н. В.) и книги П. Н. Медведева о формаль­ном методе; эта тема впоследствии возникала в разговорах не раз. Он отве­тил небольшим монологом, который был произнесен с известным пафосом <…>: — Видите ли, я считал, что могу это сделать для своих друзей, а мне это ничего не стоило, я ведь думал, что напишу еще свои книги, и без этих неприятных добавлений (тут он кивнул с гримасой на заголовок)». Vasiliev. Đã dẫn, tr. 74-75.

[22] Nguyên văn: «После того, как в предыдущих разговорах со мной Бахтин удостоверил свое авторство применительно ко второй книге Волошинова и книге Медведева, во время очередной встречи я задал ему вопрос о книге Волошинова “Фрейдизм”. Бахтин нехотя процедил: “Да, и в этой книге основную часть я написал”. При разговоре присутствовала жена Бахтина Елена Александровна. Она возмутилась: “Да что ты, Мишенька, говоришь! Я же под твою диктовку всю эту книгу своей рукой написала”. Бахтин нехотя согласился”. Vasiliev. Đã dẫn, tr. 74.

[23] Vasiliev. Đã dẫn. tr. 70.

[24] Nguyên văn: «Он рассказал о том, что в 20-е годы много писал по вопросам истории и теории литературы, искусства, философии. Большин­ство его работ тех лет так и осталось в набросках, черновиках, не дописан­ными до конца, только книга о Достоевском вышла в 1929 году, да еще две книги было напечатано под именами его друзей: “Марксизм и философия языка” <…> и “Формальный метод в литературоведении” <…>. В ответ на мои недоуменные вопросы М. М. рассказал о причинах, побудивших к это­му “озорству” и его самого, и его друзей»; «Прежде всего, объяснял М. М., обоим его друзьям было необходимо выступить в печати со своими труда­ми — для, так сказать, профессиональной карьеры. Волошинову — для по­ступления в аспирантуру, Медведеву — для защиты диссертации. И М.  М., как я поняла, охотно передал им свое авторство». Vasiliev. Đã dẫn, tr. 75.

[25] Vasiliev. Đã dẫn, tr. 75 (chú thích 22).

[26] Nguyên văn: “Интригуют и косвенные свидетельства об авторстве «спорных» книг, принадлежащие известным филологам. Так, в письме в НКВД 22 февра­ля 1940 г. по поводу ареста Медведева, к тому времени уже негласно рас­стрелянного за участие в «антисоветской деятельности», В. А. Десницкий сообщал: «На моих глазах происходила и научно-исследовательская рабо­та П. Н. <…> Его наиболее ценная работа (“Формальный метод в литера­туроведении”) проведена и выполнена, в значительной мере, с использо­ванием моих указаний и советов». Vasiliev. Đã dẫn, tr. 76.

[27] Nguyên văn: “Странно, однако, что в архиве Бахтина не сохранилось следов работы ни над одним из многочисленных сочинений, относящихся к корпусу «спор­ных текстов», хотя остались, например, рукописи более ранних по времени философских произведений”. Vasiliev. Đã dẫn, tr. 79.

[28] Nguyên văn: “По словам В. А. Свительского, Бахтин скептически оценивал научные способности Волошинова, считая его только своим учеником, подмасте­рьем: ‘Он отрицал, что у Волошинова есть что-либо самостоятельное и от­мечал в своих отношениях с ровесником, как я записал, “естественное со­отношение между учителем и учеником’.». Vasiliev. Đã dẫn, tr. 79.

[29] Nguyên văn: “Между тем к середине 1920-х гг. Волошинов рассматривался многими современниками как весьма перспективный молодой исследователь. Его университетскими учителями были будущие академики В. В. Виноградов, В. М. Жирмунский, Б. А. Ларин, С. П. Обнорский, Л. В. Щерба и другие известные ученые. В его близкое окружение входили, в частности, филологи В. А. Десницкий, Л. П. Якубин­ский, В. Ф. Шишмарев, Н. В. Яковлев, Г. Е. Горбачев. Знал и упоминал о нем М. Горький. В отличие от Бахтина, Волошинов жил полнокровной науч­ной жизнью — общением с коллегами, участием в повседневной препода­вательской и организационно-административной работе. И, вероятно, уже не столько Бахтин, сколько сам Волошинов подпитывал своего друга новы­ми идеями, являлся связующим звеном между взрослеющей советской на­укой и почти не работавшим в то время официально, страдавшим костным туберкулезом Бахтиным”. Vasiliev. Đã dẫn, tr. 80.

[30] Những người theo quan điểm của Nicholas Yakovlevich Marr (Никола́й Я́ковлевич Марр), nhà ngôn ngữ học gốc Gruzia.

[31] Vasiliev. Đã dẫn, tr. 72.

[32] ОГРЫЗКО, Вячеслав, ЛИКВИДАТОР ПРОЛЕТАРСКОГО ИСКУССТВА, http://www.litrossia.ru/2012/06/06810.html

[33] Jean-Paul Bronckart, Cristian Bota, Bakhtine démasqué, Droz, Genève, 2011, tr. 264.

[34] Nguyên văn: “Впос­лед­ст­вии это ви­теб­ское со­об­ще­ст­во учё­ных по­че­му-то ста­ли име­но­вать «кругом Бах­ти­на» <…>. Од­на­ко ар­хив­ные ма­те­ри­а­лы поз­во­ля­ют ут­верж­дать, что этот круг по­на­ча­лу дер­жал­ся на Мед­ве­де­ве, у ко­то­ро­го уже тог­да в об­щих чер­тах офор­ми­лась соб­ст­вен­ная кон­цеп­ция сло­вес­но­го твор­че­ст­ва. Во вся­ком слу­чае, это был не тот че­ло­век, кто до­воль­ст­во­вал­ся бы ро­лью на под­пев­ках, пусть да­же и у Бах­ти­на”. ОГРЫЗКО, Вячеслав, Đã dẫn. <http://www.litrossia.ru/2012/06/06810.html>

[35] Theo hồ sơ Nghiên cứu sinh của Voloshinov, trong Бахти́н, M.M. (под маской), москва, лабиринт, 2000, tr 573.

[36] Todorov, Tzvetan “Pourquoi Jakobson et Bakhtine ne se sont jamais rencontrés”, Esprit, No. 228 (1) (Janvier 1997), pp. 5-30. Xem bản dịch của Phạm Xuân Thạch trên <phebinhvanhoc.com.vn>

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Бахти́н, M., “ММБахтина под маской (под маской)”, москва, лабиринт, 2000.

2. Bakhtin, M., “Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki”, Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch, tái bản lần thứ nhất, Giáo dục, Hà Nội, 1998.

3. Bakhtin, M. “Lý luận và thi pháp tiểu thuyết”, Phạm Vĩnh Cư tuyển chọn, dịch và giới thiệu, in lần thứ hai, Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2003.

4. Bronckart J-P & Bota C., “Bakhtine démasqué – Histoire d’un menteur, d’une escroquerie et d’un délire collectif”, Droz, Genève, 2011.

5. ВОЛОШИНОВ В.Н., Марксизм и философия языка, Ленинград : Прибой, 1930.

6. Clark Katrina và Holquist Michael, Mikhail Bakhtin, The Belknap Press of Harvard UP, 1986.

7.Craig Brandist, Craig, Bakhtin Circle, http://www.iep.utm.edu/bakhtin/

8. Eagleton, Terry, “I Contain Multitudes”, <http://www.lrb.co.uk/v29/n12/terry-eagleton/i-contain-multitudes>

9. Medvedev and Bakhtin. “The Formal Method in Literary Scholarship.” Trans. A. J. Wehrle. Bakhtin Reader: Selected Writings of Bakhtin, Medvedev, Voloshinov, (Ed.) Pam Morris. London: Edward Arnold, 1994. 135-160.

10. ОГРЫЗКО, Вячеслав, ЛИКВИДАТОР ПРОЛЕТАРСКОГО ИСКУССТВА, http://www.litrossia.ru/2012/06/06810.html

11. ВАСИЛЬЕВ, Н. Л., “История вопроса об авторстве «спорных текстов», приписываемых М. М. Бахтину”, trong Орехова Б.В. (ред), “Хронотоп и окрестности”, Уфа: Вагант, 2011, tr. 68-106.

12. Titunik, I.R., “The Formal Method and the Sociological Method (MM. Bakhtin, P.N. Medvedev, V.N. Voloshinov) in Rusian Theory and Study of Literature”, in V.N. Voloshinov “Marxism and the Philosophy of Language”, Seminar Press, New York: 1973, pp. 175-200.

13. Todorov, Tzvetan “Pourquoi Jakobson et Bakhtine ne se sont jamais rencontrés”, Esprit, No. 228 (1) (Janvier 1997), pp. 5-30

14. Trần Đình Sử – Lã Nguyên, Mấy suy nghĩ về việc nghiên cứu M.M. Bakhtin”, <http://trandinhsu.wordpress.com/>

15. Voloshinov, V. N. and Bakhtin, M. “Freudianism: A Critical Sketch.” Trans. I. R.Titunik. Bakhtin Reader: Selected Writings of Bakhtin, Medvedev, Voloshinov, (Ed.) Pam Morris. London: Edward Arnold, 1994. 38-48.

16. Voloshinov, V. N. and Bakhtin, M. “Marxism and the Philosophy of Language.” Trans. L. Matejka and I. R. Titunik. Bakhtin Reader: Selected Writings of Bakhtin, Medvedev, Voloshinov, (Ed.) Pam Morris. London: Edward Arnold, 1994. 25-37.

17. Зенкин, С. “Некомпетентные разоблачители”, <http://magazines.russ.ru/nlo/2013/119/zhtml>

Nguồn: Bản đăng trên Phê bình văn học do tác giả gửi.

6 Comments

  1. Nguoi qua duong nói:

    Quan trọng là anh hiểu cái hệ thống lí thuyết đó đến đâu, nó giúp anh nhìn các vấn đề như thế nào, chứ mấy cái tranh luận ai là tác giả thực thì cũng chả cần phải sa đà quá nhiều và lấy đó làm mặt trận giành chiến thắng, dù tất nhiên nó cũng có một ý nghĩa nào đó.

  2. Triệu Sơn nói:

    Theo dõi loạt bài của Ngô Tự Lập về Bakhtin, tôi thấy chúng cũng có ý nghĩa nhất định trong việc kiềm chế sự tùy tiện của một số người xem tất cả thuộc về Bakhtin. Nhưng càng về sau của loạt bài này, thì đúng là Ngô Tự Lập “sa đà” thật. “Sa đà” một cách cố ý theo tiêu chí “xào” và “nhồi”. Anh công bố đến bốn năm bài gì đấy trên các tạp chí, trang mạng khác nhau, nhưng luận điểm không có gì mới, tư liệu bổ sung không đáng kể. Tôi nghĩ không thể cứ xào xáo chín phần, bổ sung một phần là có thể thành bài báo mới. Đọc rất phản cảm, mất thời gian. Có cảm giác anh Lập rất thành thạo thủ pháp nhồi sọ từng thịnh hành, cứ nhồi đi nhồi lại nhằm áp đặt đức tin về một Bakhtin khốn nạn, đồi bại vào trong dư luận. Căn cứ của những người thần thánh hóa Bakhtin và của những người vùi dập ông như Ngô Tự Lập rất gần gũi nhau, toàn từ những lời truyền tai, thiếu thuyết phục.
    Đi quá xa và đay đi đay lại trong việc phán quyết nhân cách của Bakhtin, trong khi không có căn cứ thật sự thuyết phục, là sai lầm khiến loạt bài của Ngô Tự Lập trở nên khiên cưỡng. Tôi nghĩ nên có một thái độ thận trọng.

  3. Triệu Thủy nói:

    Tôi thấy các bài viết của Ngô Tự Lập có dẫn chứng cụ thể, rất thuyết phục. Sự thật thường “phản cảm” mà.

  4. Người quan sát nói:

    Của Xê da phải trả lại Xê da. Cãi cùn làm gì!

  5. Nguyễn Thùy nói:

    Thưa anh Ngô Tự Lập. Trong bài điểm cuốn sách của hai tác giả Thụy Sĩ, anh có viết rằng tại Nga, những người hâm mộ Bakhtin cho in cuốn sách “Bakhtin đeo mặt nạ” (М. М. Бахтина под маской), tập hợp không chỉ các công trình của Medvedev và Voloshinov mà cả một bài ký tên Kanaev. Tại sao không ai nhắc gì đến bài đó? Vậy bài đó có phải do Bakhtin viết cho Kanaev đứng tên không?

  6. Ngô Tự Lập nói:

    Kính thưa bạn Nguyễn Thùy. Trước hết, tôi xin cám ơn bạn. Câu hỏi chứng tỏ bạn đọc kỹ bài của tôi. Bài báo mà bạn nói đến là bài “Современный витализм” (có thể dịch là “Sinh lực luận hiện đại” hoặc “Sinh bản luận hiện đại”) ký tên Kanaev, một nhà sinh vật học. Đó là một bài báo phổ biến khoa học, không mấy đặc sắc, in lần đầu tiên trên tạp chí khoa học phổ thông “Con người và thiên nhiên”, số 1-2, năm 1926. Kanaev kết bạn với Bakhtin kể từ năm 1924, sau khi Bakhtin chuyển đến Leningrad.
    Bây giờ chúng ta đã có đầy đủ bằng chứng để khẳng định rằng Bakhtin không phải là tác giả của các tác phẩm ký tên Voloshinov và Medvedev, nhưng bài báo ký tên Kanaev thì chắc chắn là do Bakhtin viết, bởi lẽ chính Kanaev không chỉ nói miệng mà còn khẳng định bằng giấy trắng mực đen như vậy. Bocharov còn giữ một bản copy bài báo với dòng chữ viết tay của Kanaev: “Toàn bộ bài báo này do M.M. Bakhtin viết, tôi chỉ cung cấp tài liệu và tạo điều kiện công bố trên một tạp chí mà tôi quen biết tòa soạn. Ngày 3 tháng 11 năm 1975. I. Kanaev”.
    Trong thập niên 1980, bài báo này này thường được những người sùng bái Bakhtin đưa ra để chứng minh rằng Bakhtin có thói quen in tác phẩm dưới tên người khác. Tuy nhiên, gần đây, họ lại cố tình lờ đi. Vì sao?
    Vấn đề là sau đó nhiều tác giả, như Perlina, Morson và Emerson phát hiện ra rằng bài báo “Современный витализм” của Bakhtin thật ra lại đạo phần lớn từ cuốn sách nhỏ cùng tên, “Современный витализм”, của Lossky in trước khi ông bị trục xuất khỏi Liên Xô năm 1922! Bạn có thể đặt câu hỏi, liệu có chắc là Bakhtin đã đọc cuốn sách của Lossky hay không? Chúng tôi xin trả lời: Trong tác phẩm của mình nhan đề “Tiến tới một triết lý về hành vi” Bakhtin đã nhắc đến cuốn sách này. Ngô Tự Lập

Leave a Reply