“Phê bình là diễn ngôn về một diễn ngôn. Đó là ngôn ngữ thứ sinh hoặc siêu ngôn ngữ, nó hành nghề trên ngôn ngữ nguyên sinh (hay ngôn ngữ – đối tượng)” – Roland Barthes.

Làng xã Việt Nam và ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại (phần 1/2)

Một vấn đề khác cũng đặt ra từ thế kỷ VII, VII trước CN mà cho đến thế kỷ IV, Đọc tiếp

Khởi đi từ ngữ học của Greimas

Khởi đi từ ngữ học của Greimas Nếu như còn có nhà phê bình hoài nghi về thẩm quyền của ngôn ngữ học về mặt thơ ca, Đọc tiếp

"Nguyễn Ái Quốc là người đầu tiên ở Việt Nam viết truyện viễn tưởng hiện đại"

Cũng xin nói thêm là thủ pháp "viễn tưởng" của truyện hiển nhiên ngay từ đầu truyện. Trước Hayes Edwards, nhiều Đọc tiếp

Có nên xem Nguyễn Ái Quốc là cha đẻ truyện viễn tưởng Việt Nam?

Gần đây có học giả nước ngoài xem Nguyễn Ái Quốc là cha đẻ truyện viễn tưởng Việt Nam, có Đọc tiếp

Tiếp cận diễn ngôn của các đại biểu tự sự học cấu trúc luận cùng chuyện phân biệt hai chiều đồng-lịch đại và tính cách nguyên-thứ sinh của dụng ngữ Nói-Viết

Dù gì đi nữa thì ta cũng phải thấy rằng sự thể diễn ngôn nằm trong quang cảnh lời nói, Đọc tiếp

Vô thức tập thể

  I. LƯỢC SỬ KHÁI NIỆM Vô thức tập thể là thuật ngữ do nhà tâm lí học phân tích người Thuỵ Đọc tiếp

Giải thưởng Nhà nước và giải thưởng Hồ Chí Minh cho văn học dịch?

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

  (Toquoc)- Có lẽ đã rất lâu mới có một cuộc Hội thảo dành cho văn học dịch như sáng 10/8 tại trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam. Vì thế nhiều vấn đề tâm huyết đã được các dịch giả đặt ra trong một buổi sáng ngắn ngủi.   Tranh cãi về thực trạng văn học dịch hiện nay Liên tiếp trong thời gian gần đây một vài tác phẩm dịch xuất hiện trên thị trường đã nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý và mổ xẻ của giới chuyên môn. Điều đáng chú ý là ngư...

Tranh luận về tập thơ Việt Bắc: Giai cấp tính trong thơ Tố Hữu

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Lê Ðạt Phê bình thơ Tố Hữu có phải để đánh giá một người không? Nếu thế thì chúng ta cũng chẳng phải tranh luận nhiều làm gì. Yêu cầu của chúng ta lớn hơn. Chúng ta muốn nhân tập thơ Tố Hữu đề cập đến vấn đề hiện thực trong thơ, đến vấn đề đấu tranh cho chủ nghĩa hiện thực mới, nó là một vấn đề sống còn của văn nghệ hiện nay. Cán bộ chúng ta chịu trách nhiệm trước phong trào, cũng như trước quần chúng. Cho nên thích hay không thích cũng phải đ...

Ghi chép từ Hội nghị nhà văn đảng viên 6-1979

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

 Vương Trí Nhàn Lời dẫn: Các vấn đề của đời sống văn nghệ luôn luôn diễn biến theo cùng một nhịp với sự vận động xã hội . Sau chiến tranh, có việc thống nhất đất nước, việc sắp xếp người vào bộ máy mới. Trong văn nghệ cũng có việc sát nhập các tổ chức văn nghệ, việc kết nạp các hội viên hội văn nghệ giải phóng vào các hội TW… Tuy nhiên, có tác động chi phối lớn nhất và chiếm vai trò chủ đạo của việc tái cấu trúc lúc ấy -- tái cấu...

Nhà quê và thơ lục bát (về thơ Đồng Đức Bốn)

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Lại Nguyên Ân   Tôi thử nhớ lại xem mình đã gặp thơ Ðồng Ðức Bốn trong trường hợp nào. Dạo đó cách nay đã hơn mười năm, vào một ngày nào đó, một số người chúng tôi tình cờ gặp nhau khi đến mừng một bậc đàn anh lên lão thất tuần. Người lên lão bảy mươi ấy là Trần Ðộ. Ông vốn tính rất trẻ, hôm ấy đã đưa chúng tôi xem một bài thơ mà ông bảo không biết của ai, vì ông thấy thích nên chép lại:   Cái hôm em ở với chồng, Ðể ai ho...

Thư mời viết tham luận Tọa đàm "Văn xuôi nữ trong bối cảnh văn học Việt Nam đương đại"

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

(Phê bình văn học): Nhằm thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học của các nghiên cứu viên trẻ, nhận diện – lý giải một hiện tượng văn học nổi bật trong đời sống văn chương những năm gần đây, Viện Văn học phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam (Ban nhà văn Trẻ) dự định tổ chức tọa đàm “Văn xuôi nữ trong bối cảnh văn học Việt Nam đương đại” (với sự tham gia của các nhà phê bình và các nhà văn trẻ). Trân trọng kính mời Quý vị viết bài tham luận cho T...

Tọa đàm "Đỗ Lai Thúy và Thơ như là mỹ học của cái khác"

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI                                       CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM  KHOA VIẾT VĂN – BÁO CHÍ                                     Độc lập – Tự do – Hạnh phúc   THƯ MỜI THAM DỰ TỌA ĐÀM “Đỗ Lai Thúy và Thơ như là mỹ học của cái khác” Kính mời: Các nhà nghiên cứu - phê bình; các nhà giáo; các nhà thơ, nhà văn, các phóng viên báo chí, và những người quan tâm.  Khoa Viết văn - Báo c...

M.Bakhtin: nhà triết học – nhà nghiên cứu văn học

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Lã Nguyên Có 3 nội dung chính được triển khai trong bài viết. Thứ nhất:  Khảo sát quá trình tiếp nhận Bakhtin trong ý thức xã hội và tư duy khoa học, chủ yếu là ở Liên Xô trước kia và nước Nga hiện nay. Thứ hai: Phân tích hệ hình tư duy của triết học Bakhtin. Thứ ba: Khái quát những luận điểm chính của M. Bakhtin về thể loại văn học. 1. Ba giai đoạn công bố di sản của M. Bakhtin Quá trình tiếp nhận M.Bakhtin ở nước Nga có thể chia thành 3 thời kì ứng với 3 giai...

Lưu Quang Vũ và một mảng đời, một mảng thơ thường bị quên lãng

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Vương Trí Nhàn     Trước khi vùng vẫy tung hoành trên sân khấu, Lưu Quang Vũ đã được biết tới như một người làm thơ. Ấy là một nhà thơ thuộc loại bẩm sinh, dễ dàng giãi bày mọi vui buồn của mình trên trang giấy. Những lúc mở lòng ra chan hoà tâm tình với người thân, với bè bạn, với cuộc đời, anh đã có thơ; những lúc buồn bã quay về một mình đơn độc, anh lại cũng chỉ có cách tìm tới thơ để tự an ủi. Nhất là khoảng từ đầu những năm 1970 tr...

Ðọc tập thơ Việt Bắc

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Xuân Diệu Tập thơ thứ hai của Tố Hữu, Việt Bắc, xuất bản trong những ngày tưng bừng rầm rộ nhân dân ta, giữa thắng lợi hòa bình, kỷ niệm ngày toàn quốc kháng chiến cách đây tám năm, kỷ niệm 10 năm thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam; riêng ở thủ đô mới giải phóng, lại thêm không khí nhân dân thủ đô cuồn cuộn dự lễ chào mừng Hồ Chủ tịch và Chính phủ trở về Hà Nội. Trong những ngày lớn lao ấy của dân tộc, có hòa chen một ngày lớn của thơ Việt Nam...

Karlheinz Stierle: Không có lý thuyết không thực sự hiểu văn chương

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

 Karlheinz Stierle. Sinh năm 1936, giáo sư văn học Rô man và văn học nói chung ở Đại học Bochum (1969-1988) rồi Đại học Constance, thành viên nhóm nghiên cứu Poetik und Hermeneutik dưới sự chủ trì của Hans-Robert Jauss, giám đốc tạp chí Poetica từ 1987 đến 2000. Tác phẩm chính: Text als Handlung. Perspektiven einer systematischen Literaturwissenschaft, 1975, Der Mythos von Paris. Zeichen und Bewusstsein der Stadt, 1993, Zeit und Werk. Prousts À la Recherche du temps perdu und Dantes Commedia, 1998. *  Điều gì đã dẫn dắt m...

Hướng phát triển và những vấn đề của lý luận phê bình văn học phương Tây thế kỷ 21

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Diêm Gia I Lý luận phê bình văn học phương Tây hướng đến thế kỉ 21 sẽ có diện mạo như thế nào? Trên cơ sở thâm nhập nghiên cứu tài liệu gốc, tôi gọi cục diện cơ bản của lí luận phê bình văn học phương Tây hướng vào thế kỉ 21 là “thể phồn tạp” (Mosaicism(2)). Hàm nghĩa cơ bản của nó là “các phương pháp phê bình và quan điểm lí luận văn học phương Tây đương đại rất hỗn tạp, giữa chúng dường như không  hề có quan hệ nội tại, góc nhìn và đi...

Ebook: Văn chương lâm nguy

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Cuốn Văn chương lâm nguy do Trần Huyền Sâm và Đan Thanh dịch, Trần Thiện Đạo hiệu đính, dịch từ nguyên bản tiếng Pháp La littérature en péril, Éditions Flammarion, Janvier 2007, xuất bản của Trung tâm nghiên cứu Quốc học, với sự đồng ý của Nxb Flammarion. Phebinhvanhoc.com.vn trân trọng giới thiệu lại nội dung cuốn sách này để bạn đọc tham khảo . VĂN CHƯƠNG LÂM NGUY Tzvetan Todorov và Văn chương lâm nguy Lời nói đầu Văn học bị thâu tóm vào vòng phi lý Phía b...

Vô Kỵ giữa chúng ta hay là Hiện tượng Kim Dung (ebook)

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Đỗ Long Vân I. RẤT CÓ THỂ NGƯỜI TA SẼ NGẠC NHIÊN. Nhưng một trong những sự kiện đáng lưu ý nhất của văn học miền Nam trên mười năm nay, là cái phong trào võ hiệp mà, cứ khi nào hết chuyện nói, người ta lại mang ra lên án như là nguyên nhân của sự suy đồi xã hội. Nó đã bùng lên đột ngột và ồn ào để xâm lấn chớp nhoáng những giới thật khác nhau. Những lý do của phong trào ấy có nhiều. Có những lý do thường trực như nhu cầu giải trí, sự cám dỗ của c...

Hành trình tư tưởng mỹ học và văn học phương Tây - một cái nhìn nghiêng

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Đỗ Lai Thúy Trong khoa học nói chung và khoa học xã hội và nhân văn nói riêng, lý thuyết và phương pháp bao giờ cũng là một vấn đề hết sức quan trọng. Đành rằng mọi lý thuyết bao giờ cũng xuất phát từ thực tế, nhưng một khi cái thực tế được khái quát ấy thăng hoa thành lý luận thì nó không chỉ chiếu sáng cho chính thực tế ấy mà còn cho nhiều thực tế khác. Bởi vậy, lý thuyết và phương pháp luôn hấp dẫn những đầu óc giàu sáng tạo. Bằng đôi cánh của tưở...

Phan Khôi và cuộc tranh luận về sử học trên Đông Pháp thời báo 1928

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Lại Nguyên Ân Các nhà nghiên cứu lịch sử chung, lịch sử báo chí, lịch sử văn học lâu nay hầu như chưa ai nói đến cuộc thảo luận này, có lẽ vì một lý do dễ thấy: ngành nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam hiện giờ còn để những khoảng trống quá lớn trong việc mô tả diện mạo cụ thể của báo chí từng thời kỳ lịch sử. Để thấy đường viền của cuộc thảo luận này, ta hãy trở lại sinh hoạt báo chí ở Sài Gòn những năm 1920-1930: bên cạnh báo chí tiếng V...

Cắt nghĩa một chữ trong số báo vừa rồi

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Phan Khôi Số báo vừa rồi nơi trang thứ hai có một bài đề là "Hai ông Bửu Đình và Hồ Đắc Hiến ở Lao Bảo được dời vô Côn Nôn". Chữ "được" ấy, thấy có nhiều người không hiểu, đem mà hỏi nhau. Mà không hiểu cũng phải. Vì trong tiếng An Nam ta, bị động từ (verbe passif) có hai cách đặt: một là đặt với chữ được, trong khi mình gặp sự gì vừa ý mình, như được thưởng, được cử làm hội đồng, v.v.; hai là đặt với chữ bị trong khi gặp sự gì trái ý mình, ...

Huyền thoại văn chương: Thời điểm phát sáng và biến hóa trong văn học viết hiện đại

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Đặng Anh Đào “Một hôm nào đó, ta thức dậy, mù lòa như số phận”(S.Beckett – Chờ Godot). “Lá đào rơi rắc lối Thiên thai/ Suối tiễn oanh đưa luống ngậm ngùi” (Tản Đà: Tống biệt). “Nhưng có một nàng mà hai rể/ Vua cho rằng thế cũng hơi nhiều” (Nguyễn Nhược Pháp: Sơn Tinh Thủy Tinh). Chỉ cần trích một câu văn, thơ ngắn, ta cũng có thể thấy: nếu không có một bề dày thẩm thấu văn học dân gian thì người đọc hiện đại không thể cảm thấy rung động đến ...

Cuộc hội nghị phê bình tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu lần thứ 2 sôi nổi và tiến bộ rõ rệt

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

N.H. Sau cuộc họp thứ nhất tối 31-3-1955, Ban văn học Hội văn nghệ Việt Nam lại triệu tập cuộc họp tối 7-4-1955 phê bình lần thứ hai tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu. Lần họp này chủ yếu vẫn dành riêng cho những anh chị em trong ngành thơ và một số bạn yêu thơ. Có 68 người dự, trong đó có 5 phụ nữ, nhiều anh em công tác văn thơ miền Nam và nhiều anh em văn nghệ bộ đội. Những nhà thơ quen biết đều có mặt: Tú Mỡ, Huy Cận, Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư, Hoàng Trung Thô...

"Văn xuôi nữ" trong bối cảnh văn học Nga hiện đại

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

I.G. Zumbulidze [1] Văn xuôi nữ tích cực lên tiếng nói về bản thân vào cuối thập niên 1980 – đầu thập niên 1990. Từ đó đến nay diễn ra không ngừng những cuộc thảo luận về nó. Có những quan điểm khác nhau về vấn đề, rằng những văn bản được viết bởi các nhà văn phụ nữ có quyền được xem như một lĩnh vực độc lập của văn học hay không. Để tìm hiểu hiện tượng văn xuôi nữ từ giữa những năm 1990, trong nghiên cứu văn học Nga bắt đầu sử dụng thuật ng...

Lược dẫn quan niệm về văn học của Michel Foucault: Tôi mơ được là Blanchot

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Gary Gutting Chúng ta đã thấy Michel Foucault muốn viết sách để thoát khỏi bất cứ căn cước cố định như thế nào, để liên tục trở thành một người nào khác, và bởi vậy thực sự sẽ không bao giờ trở thành bất cứ ai. Cuối cùng chúng ta phải sẽ phải tìm hiểu vì sao ông lại muốn kiếm tìm một điều như vậy, song trước hết hãy cố gắng hiểu dự phóng này một cách rõ hơn. Một độc giả hoài nghi có thể cho rằng, nỗ lực của Foucault nhằm thoát khỏi căn cước thô...

Thông báo của Thường vụ Hội Nhà văn Việt Nam

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Ngày 16 tháng 8 năm 2012 tại Hà Nội, Ban Thường vụ Hội Nhà văn Việt Nam đã tiến hành phiên họp thường kỳ có sự tham gia của đại diện Ban Kiểm tra Hội Nhà văn. Nội dung phiên họp như sau: 1/ Nghe báo cáo và cho ý kiến của chỉ đạo tổ chức Hội nghị Nhà văn ba nước Việt Nam, Lào và Cămpuchia và trao Giải thưởng Văn học sông Mê Kông lần thứ IV sẽ được tiến hành tại thành phố Đà Nẵng vào trung tuần tháng 9 năm 2012. 2/ Nghe báo cáo và cho ý kiến chuẩn bị Hội...

Quan niệm thực tại và con người trong văn học hậu hiện đại

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Đào Tuấn Ảnh Ba thập niên vừa qua thuật ngữ hậu hiện đại (posmodernism) thường xuất hiện trong các công trình nghiên cứu và phê bình văn hoá nghệ thuật thế giới. Cuối năm 1998,  ở Mỹ, riêng tại các thư viện lớn thống kê được 3579 cuốn sách với đầu đề  có từ “postmodernism’ và 2666 cuốn có từ “posmodern”. Trong số sách bán trên thị trường có 421 cuốn về posmodernism và 833 cuốn về posmodern (1) .  Ở Nga, từ cuối 1980  tới năm 1995, riêng trong lĩnh vực văn h...

Tiếp cận thể loại từ góc độ liên văn bản: Chủ nghĩa hình thức Nga - Mikhail Bakhtin - Gérard Genette

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Nguyễn Văn Thuấn 1.Câu chuyện Julia Kristeva sáng tạo ra thuật ngữ tính liên văn bản (intertextuality) đã trở nên quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam (1). Đối với Kristeva, mỗi văn bản là một “bức khảm các trích dẫn”, “một sự chuyển vị của nhiều văn bản, một liên văn bản trong không gian của một văn bản”. Theo đó, mỗi văn bản văn học không bao giờ tồn tại độc lập, tự trị mà là sản phẩm của vô số những mã, những diễn ngôn và văn bản trước ...

Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu những năm 1980

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Lại Nguyên Ân Sáng tác truyện của Nguyễn Minh Châu, đặc biệt là truyện ngắn, ra mắt dăm bảy năm gần đây, đã trở thành gần như một loại sự kiện, ít ra là đối với giới văn học. Tôi nghĩ là mình không thổi phồng sự việc, bởi xung quanh mảng sáng tác này của nhà văn đã có một loạt bài phê bình, có cả một cuộc thảo luận dành riêng với nhiều ý kiến nhận xét không giống nhau, chẳng những ở mức độ khen chê mà ngay ở cách giải thích, cắt nghiã. Không dám đi ...

Những điều chưa biết về học giả Nguyễn Văn Vĩnh

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

LTS: Sau một thời gian dài bị phủ lấp dưới những định kiến, đến hôm nay, cái tên Nguyễn Văn Vĩnh đã bước ra ánh sáng với tư cách một học giả, nhà văn hoá lớn, có công hoàn thiện và phổ cập chữ quốc ngữ, đồng thời, thuộc thế hệ khai sinh văn học dịch và báo chí Việt Nam. Nhưng, con người có bộ óc chứa đựng những tư tưởng kỳ vĩ, có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến xã hội đương thời, có một cuộc đời oanh liệt và kỳ lạ đến phút chót, còn những g...

Lời nói đầu

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Tzvetan Todorov Ngược dòng thời gian cho đến tận cùng ký ức, tôi thấy mình chìm trong thế giới sách vở. Cha mẹ tôi đều làm nghề quản thủ thư viện, nên trong nhà luôn luôn đầy sách. Họ không ngừng đặt kế hoạch làm thêm kệ; trong lúc chờ đợi, thì sách cứ ngổn ngang chiếm hết mọi phòng ốc và hành lang, khiến tôi phải bò quanh để khỏi phải đạp lên chúng. Tôi sớm học đọc và bắt đầu nghiến ngấu những truyện cổ điển dành cho trẻ em, nào là Nghìn lẻ một đ...

Phan Cự Đệ (1933 - 2008)

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Nhà nghiên cứu lý luận, phê bình Phan Cự Đệ (bút danh khác: Thanh Hiên) sinh ngày 20/7/1933; quê quán : xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh nghệ An. Tốt nghiệp khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1957. Sau đó, từ 1957 đến 2003, suốt 46 năm liên tục, ông giảng dạy môn văn học Việt Nam hiện đại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học quốc gia Hà Nội). Là Giáo sư Ngữ văn, nhà giáo nhân dân. Từ năm 1991 đ...

Văn học và ý thức hệ xã hội

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Trần Đình Sử  Vấn đề mối quan hệ giữa văn học nghệ thuật với ý thức hệ (hình thái ý thức xã hội) không mới, nhưng cũng không phải là đã cũ, bởi vẫn còn nhiều quan niệm và phương diện chưa được làm sáng tỏ. Toàn bộ các khía cạnh ngổn ngang của văn học và hình thái ý thức xã hội đang diễn ra chứng tỏ vấn đề có một tầm quan trọng cần được nghiên cứu. Tuy nhiên mối quan hệ văn học và ý thức hệ lại là vấn đề khó giải quyết bậc nhất, bởi vì...

Phê bình thơ trong tập sách "thơ" của Đặng Tiến

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

Hoàng Ngọc Hiến  Tôi viết bài này để nhắn những bạn trẻ làm thơ và phê bình thơ đọc tập chuyên luận của Đặng Tiến về Thơ [1], chí ít đọc 6 chương đầu: Thơ là gì? Roman Jakobson và thi pháp, Claude Lévi-Strauss - Bách niên giai lão, Nguyễn Tài Cẩn trên nền thi học Việt Nam, ý thơ và lời thơ, Thơ và khoa Ngôn ngữ học Tây phương, qua những chương này độc giả có thể nắm được lý thuyết của R. Jakobson về ngôn ngữ thơ, lý thuyết này đối với người làm phê bình th...

Lý luận văn học mác xít trong bối cảnh toàn cầu hóa tri thức

24/05/2013 | 8. Tư tưởng - triết học - văn hóa | No Comments

(PBVH): "Để phát triển lý luận văn học Việt Nam hiện đại, điều đầu tiên là cần nhìn lại thật rõ những thành tựu và hạn chế của lý luận văn học mác xít trên thế giới và trong nước trong thời gian qua để phát huy và khắc phục. Điều này rất quan trọng, bởi vì nhà nước và đảng cầm quyền Việt Nam đã coi lý luận mác xít là lý luận cơ bản, có vai trò chỉ đạo, nếu những hạn chế, sai lầm của nó không được chỉ ra thì chính những hạn chế, sai lầm kia s...

Làng xã Việt Nam và ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại (phần 1/2)

LTS: Trên con đường “đến hiện đại từ truyền thống”, GS Trần Đình Hượu (1926 – 1995) – một trong các học giả hàng đầu ở Việt Nam trong nửa cuối thế kỷ XX, đã có nhiều công trình nghiên cứu xuất sắc, mà nổi lên là nghiên cứu về Nho giáo, về vai trò của Nho giáo trong lịch sử tư tưởng và văn hóa Việt Nam.  Http://phebinhvanhoc.com.vn trân trọng giới thiệu một công trình nghiên cứu của GS Trần Đình Hượu, với tư cách một bài giảng, trình bày tại Viện nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật Việt Nam năm 1991. Hai mươi mốt năm đã trôi qua, song thiết nghĩ, nhiều nội dung của công trình này vẫn còn ý nghĩa thời sự của chúng…      

* Đọc tiếp

Khởi đi từ ngữ học của Greimas

  Phạm Quang Trung

 

Ta thường đề cao vai trò của của ngôn ngữ đối với văn chương như một loại phương tiện đặc trưng biểu hiện một lĩnh vực tinh thần riêng biệt của con người và xã hội. Điều đó đúng và cần, giải thích sự gắn bó giữa ngữ văn trong từ ghép hữu lý ngữ văn rất quen thuộc truyền từ xưa tới nay. Nhưng, từ góc độ văn học, nói riêng là từ góc nhìn lý luận văn chương, vai trò của ngữ học ra sao?  Bài viết chọn mối quan hệ giữa ngữ học và văn học qua một điểm nhìn cụ thể để xem xét là vì thế.

Trước nay, nhất là trong thế kỷ XX, đã từng xuất hiện nhiều dự định táo bạo muốn biến ngữ học thành mô hình hoặc trung tâm tạo lập lý thuyết nhiều bộ môn, thậm chí nhiều ngành khoa học khác nhau. Năm 1957, nhà nghiên cứu Firth xem ngôn ngữ học là “một khoa học xã hội… vượt trội các khoa học khác trong việc lập thức lý thuyết và kỹ thuật nhận định”. Sau đó mười năm, vào năm 1967, nhà ngữ học Pike lại quả quyết rằng “những nghiên cứu hình thức trong khu vực ngôn ngữ” luôn đề xuất “một cơ sở” mà nhiều ngành khoa học “dễ dàng được xây dựng”. Theo cách đặt vấn đề của nhiều nhà nghiên cứu đi trước, nhà ngữ học Hjelmslev vào 1969 đã triệt để hơn “coi toàn bộ khoa học như được đặt trung tâm xung quanh ngôn ngữ học”. Không dừng ở thời hiện tại, ông còn thấy trước một viễn cảnh nơi “không có đối tượng nào lại không được soi sáng từ vị trí then chốt này của lý thuyết ngôn ngữ học” (1, tr.411). Chỉ cần khảo sát ảnh hưởng của ngôn ngữ học hiện đại bắt nguồn từ F. de Saussure tới nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn trong thế kỷ XX cũng đủ rõ. Điểm xuất phát của các ý kiến này chủ yếu nằm ở chỗ, ngôn ngữ học dẫu sao cũng thuận lợi hơn trong việc tạo dựng lý thuyết ở nhiều phương diện như tính trừu tượng, tính khái quát, tính nghiêm ngặt. Lại bằng các phương pháp kinh nghiệm cụ thể hơn đi cùng những đối tượng hữu hình hơn. Khi đó, ngữ học được chứng minh bằng những cứ liệu xác thực nên dễ dàng tìm được sự chia sẻ rộng rãi của cộng đồng trí thức. Đọc tiếp

“Nguyễn Ái Quốc là người đầu tiên ở Việt Nam viết truyện viễn tưởng hiện đại”

Trên trang http://phebinhvanhoc.com.vn có bài của Trần Đình Sử nhan đề “Có nên xem Nguyễn Ái Quốc là cha đẻ truyện viễn tưởng Việt Nam?”.
Mở đầu bài này, ông viết:

“Gần đây có học giả nước ngoài xem Nguyễn Ái Quốc là cha đẻ truyện viễn tưởng Việt Nam, có học giả Việt Nam liền phụ hoạ, lập tức gây nên chuyện đạo văn ồn ào”. Đọc tiếp

Có nên xem Nguyễn Ái Quốc là cha đẻ truyện viễn tưởng Việt Nam?

Trần Đình Sử

Gần đây có học giả nước ngoài xem Nguyễn Ái Quốc là cha đẻ truyện viễn tưởng Việt Nam, có học giả Việt Nam liền phụ hoạ, lập tức gây nên chuyện đạo văn ồn ào. Vấn đề khoa học ở đây theo tôi, cần phải xét, có nên xem Nguyễn Ái Quốc có phải là cha đẻ của truyện viễn tưởng không đã. Tôi cứ nghĩ, nếu đúng cụ Nguyễn là cha đẻ truyện viễn tưởng thật, thì từ nay trong các giáo trình đại học, trong các sách giao khoa mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang và sẽ soạn thảo để thay bộ hiện hành, thế nào chả có một mục như thế, và học sinh nước ta trong các kì thi, thế nào chả có thêm một đề văn : hãy chứng mình Nguyễn Ái Quốc là cha để truyện viễn tưởng Việt Nam. Để đỡ khổ cho các em, tôi xin nêu ngược lại vấn đề : Có nên xem Nguyễn Ái Quốc là cha để truyện viễn tưởng Việt Nam?

Trong thời đại ngày nay, khi nhu cầu dự đoán tương lai tăng lên rõ rệt trong mọi lĩnh vực đời sống thì phạm trù tương lai trong văn học cũng có một ý nghĩa bức thiết, nhất là đối với văn học. Đọc tiếp

Tiếp cận diễn ngôn của các đại biểu tự sự học cấu trúc luận cùng chuyện phân biệt hai chiều đồng-lịch đại và tính cách nguyên-thứ sinh của dụng ngữ Nói-Viết

Lê Thời Tân

Việc quên tính cách lịch đại của nói-viết đã tạo điều kiện cho việc nhận nhầm rằng diễn ngôn là nói thuộc về lời nói động còn văn bản là viết thuộc về ngôn ngữ tĩnh. Thực tế cái thao tác đồng đại hóa chia đôi nói viết đó qua một hồi luận giải về vấn đề gọi là các hướng tiếp cận (ngôn ngữ học) đối diễn ngôn rất có thể đã dẫn ta đến với một sự lẫn lộn các bình diện (ngôn ngữ-lời nói) của ngôn ngữ học cấu trúc luận. Việc đó đồng thời cũng khiến ta lẫn lộn khu vực nghiên cứu của các tác giả phân tích diễn ngôn. Hậu quả chính là việc quy một cách giản tiện rằng cặp diễn ngôn/văn bản là đối ứng đồng đẳng với cặp lời nói/ngôn ngữ của ngôn ngữ học cấu trúc luận F.de Saussure.

Thực ra, viết đi sau hay đi kèm nói vẫn là phần thuộc về nửa lời nói song song với nửa ngôn ngữ trong thế lưỡng phân của F.de Saussure. Diễn ngôn được tạo nên từ cả nói lẫn viết và nó thuộc về lời nói. Dù gì đi nữa thì ta cũng phải thấy rằng sự thể diễn ngôn nằm trong quang cảnh lời nói, diễn ngôn chồng trùng lên hay thuộc về hoạt động ngôn ngữ. Tổ sư ngôn ngữ học cấu trúc luận F.de Saussure có nói đến tương lai có thể hình thành nên một khoa “ngôn ngữ học của lời nói” trong khi ngôn ngữ học ngôn ngữ mà ông đã xây dựng lại sẽ là tiền đề của ngành lớn hơn – ngành kí hiệu học. Có thể xem nghiên cứu diễn ngôn ngày nay là khoa học của lời nói hoặc bao quát hơn khoa học của hoạt động lời nói. Nếu bằng lòng với cách gọi “khoa học diễn ngôn” với ít nhiều sắc thái “phiếm chỉ” như thế thì ta sẽ thấy khoa học này có nhiều hướng nhiều nhánh. Có hướng “siêu ngôn ngữ” muốn trực diện với đời sống đích thực của lời nói đối thoại phức điệu của Bakhtin hồi đầu thế kỉ XX. Đến cuối thế kỉ XX lại có hướng đặt lại vấn đề diễn ngôn trong bối cảnh hậu-giải cấu trúc luận của J.Derrida, M.Foucault. Giữa thời gian đó có việc các nhà ngữ pháp tạo sinh, ngữ pháp chức năng muốn thoát ra khỏi tù túng của lưỡng phân ngôn ngữ-lời nói của ngôn ngữ học cấu trúc luận cổ điển trong lúc các nhà tự sự học quay lại lập trường ngữ pháp cấu trúc luận để tiếp cận diễn ngôn truyện kể. Quên mình trong đồng đại hóa viết-nói dễ rơi vào ảo tượng viết tạo văn bản tĩnh/nói tạo diễn ngôn động, gây chướng ngại cho việc tiếp cận tồn tại đích thực của diễn ngôn. Đọc tiếp

Vô thức tập thể

 

I. LƯỢC SỬ KHÁI NIỆM

Vô thức tập thể là thuật ngữ do nhà tâm lí học phân tích người Thuỵ Sĩ Carl Jung (1875-1961) đặt ra vào đầu thế kỉ XX để chỉ một cấu trúc tâm lí chung cho mọi con người thuộc mọi thời đại. Trước khi Jung nêu ra khái niệm này, Sigmund Freud (1856-1939), người sáng lập phân tâm học lần đầu tiên đưa ra thuật ngữ vô thức. Thuật ngữ vô thức do Freud đề xuất và phát triển về sau này để trở thành hạt nhân của học thuyết phân tâm học của ông hoàn toàn chỉ mang tính cá nhân, theo đó, vô thức là những kí ức bị dồn nén khỏi ý thức nhưng có thể khôi phục lại được nhờ các kĩ thuật phân tâm học. Một nhà tâm lí học khác, Carl Jung, sau một quá trình cộng tác lâu dài với Freud từ 1907-1913 với tư cách một cộng sự và chủ tịch Hội Phân tâm học quốc tế từ 1908 đến 1914, đã bất đồng quan điểm sâu sắc với Freud trong việc nhấn mạnh tính cá nhân của vô thức này cũng như yếu tố tính dục và mặc cảm Oedipus như là nguồn gốc của sự phát triển tâm lí cá nhân và văn hoá xã hội. Sự chia tay giữa hai nhà tâm lí học lớn này đã đánh dấu sự khởi đầu của hai trường phái tâm lí học với hai cách nhìn về vô thức khác hẳn nhau, đặc biệt là thuật ngữ “vô thức tập thể” do Jung đề xuất để phân biệt với vô thức của Freud mà ông gọi là “vô thức cá nhân”. Tuy nhiên, nguồn gốc sự ra đời của thuật ngữ này lại xuất phát từ ba nguồn có sự phụ thuộc sâu sắc lẫn nhau:

1. Giấc mơ bản thân và ý tưởng về vô thức tập thể: Ý tưởng về vô thức tập thể lại bắt nguồn từ một giấc mơ của Carl Jung. Trong tự truyện Những kí ức, giấc mơ và suy nghĩ của mình, Jung kể về sự phát hiện các lớp của vô thức từ một giấc mơ mà ông trải qua trong chuyến đi giảng bài ở Mỹ năm 1909 cùng với Freud. ông mơ về một ngôi nhà(được gọi là “nhà của tôi” trong bối cảnh giấc mơ) gồm nhiều tầng. Trong giấc mơ đó ông khảo sát các tầng của một ngôi nhà từ tầng chính (thời hiện đại), đến móng (quá khứ lịch sử gần) và vượt qua đó tới tận các tầng hầm (quá khứ lịch sử cổ xưa, như thời Hi Lạp và La Mã, và cuối cùng là quá khứ tiền sử và thời Paleolithic). Giấc mơ này được Jung suy nghĩ trong một thời gian dài và đã trả lời cho ông một câu hỏi mà ông đã tự hỏi trong chuyến đi “tâm lí học của Freud đã được dựa trên những tiền đề gì? Nó thuộc về phạm trù nào của tư tưởng con người”. Hình ảnh giấc mơ này, Jung viết, “trở thành một hình ảnh dẫn đạo” cho việc nhận biết cấu trúc tâm thần như thế nào. “Nó chính là ấn tượng đầu tiên của tôi về một tính tập thể và tiên nghiệm phía bên dưới tâm thần cá nhân”. Đọc tiếp

Mai Quốc Liên

Nhà nghiên cứu lý luận, phê bình Mai Quốc Liên sinh ngày 8/3/1941 ; quê quán : xã Điện Phước, huyện Điện Bàn tỉnh Quảng Nam. Tốt nghiệp cử nhân văn học khoa Ngữ văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1963. Cử nhân Đại học Hán học (1970) và Cao học Hán học (1972, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam ). Là  Tiến sỹ văn học, Giáo sư văn học. Sau một thời gian làm cán bộ nghiên cứu tại Viện Văn học,Viện Hán Nôm, từ sau 1975, ông chuyển vào Nam làm báo rồi dạy Đại học và Sau Đại học tại Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh. Vào Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1981. Hiện là Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Quốc Học ( thuộc Hội Nhà văn Việt Nam), Ủy viên, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận – Phê bình, Hội Nhà văn Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Lý luận – Phê bình VHNT Trung ương (từ 2003)

Các tác phẩm chính: Đọc tiếp

Phong Lê

Nhà nghiên cứu lý luận, phê bình Phong Lê tên thật là Lê Phong Sừ. Sinh ngày 10 – 11- 1938. Quê quán: xã Sơn Trà, huyện Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh. Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo.

Năm 1959, tốt nghiệp Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Từ cuối 1959 đến 2003, làm công tác nghiên cứu tại Viện Văn học, từng giữ các chức vụ Trưởng phòng nghiên cứu rồi Viện trưởng Viện Văn học Việt Nam, kiêm Tổng biên tập Tạp chí Văn học ( 1988 – 1995 ). Giáo sư văn học ( 1991), Giải thưởng Nhà nước về Khoa học xã hội và nhân văn ( 2006 ). Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ 1979, Ủy viên Hội đồng Lý luận, phê bình Hội Nhà văn Việt Nam khóa III ( 1985 – 1993).

Kể từ bài viết đầu tiên đăng trên tập san Nghiên cứu văn học năm 1960, cho đến nay Phong Lê đã hoạt động văn học trải dài trên nửa thế kỷ. Ông đã cho in hàng trăm bài phê bình, tiểu luận trên các báo, tạp chí chuyên ngành, xuất bản trên 20 đầu sách đứng tên riêng, chủ biên hơn 20 cuốn sách là công trình tập thể của nhóm nghiên cứu là cán bộ Viện Văn học, chủ trì một số công trình khoa học cấp Nhà nước và cấp Bộ, sau khi nghiệm thu đã xuất bản thành sách. Đọc tiếp

Nguyễn Hiến Lê (1912 – 1984)

Sinh ngày 8. 01. 1912 tại Hà Nội, quê làng Phương Khê, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội).

Xuất thân trong một gia đình Nho học, năm 1934, ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng công chính Hà Nội, được bổ vào Nam Bộ làm việc, từ đó định cư luôn ở miền Nam cho đến khi qua đời.

Ông khởi nghiệp cầm bút từ năm 1935, lúc đầu là nghiêp dư, các bài viết trên các thể tài: du kí, kí sự, tiểu luận, dịch thuật. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông thôi làm công chức, chuyển sang nghề dạy học ở tỉnh lẻ. Từ năm 1952, ông chuyển lên Sài Gòn, chuyên sống bằng nghề cầm bút và xuất bản sách. Ông mở nhà xuất bản tư nhân mang tên ông, chủ yếu xuất bản những tác phẩm của mình. Đọc tiếp

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 3/3)

Phan Ngọc

         Quá trình giải thể cấu trúc

Mặc dầu thời gian dài chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa Pháp chỉ sáu mươi năm, có thể nói văn hóa Việt Nam đã thay đổi rõ rệt hơn thời gian dài tiếp xúc với văn hóa Hán trên hai nghìn năm. Xét về bề mặt, mọi mặt của văn hóa Việt Nam trước đây đều mang hình thức Trung Quốc, song văn hóa Trung Quốc không tạo nên được một sự thay đổi về hệ tư tưởng. Đó là vì Việt Nam và Trung Quốc đều là biểu hiện cùng một phương thức sản xuất gọi là phương thức sản xuất châu Á, đều là những biểu hiện của nền kinh tế cống nạp. Có sự khác nhau về trình độ, nhưng không khác nhau về bản chất. Dưới một chế độ như vậy, người dân chỉ có quyền hưởng dụng, không có quyền sở hữu, quyền sở hữu là quyền của nhà vua về danh nghĩa, nhưng thực ra là để phục vụ bộ máy quan liêu. Kết quả, không thực sự có giai cấp, nên mọi người chỉ cần thi đỗ là làm quan, và mội người làm quan thì cả họ được nhờ, và ngược lại một người phạm tội, cả họ bị trị tội.

Cũng vậy, không có hàng hóa theo nghĩa đen của chữ này, tức là một vật mà mọi người phải mua với một giá như nhau. Cũng không có pháp luật, theo nghĩa là những qui định chung áp dụng như nhau cho mọi người, khách quan. Ở đây, tục lệ gần như thay thế pháp luật, và pháp luật chỉ chú trọng đến hình luật, tức là những qui định về sự vi phạm tục lệ, mà hầu như không có dân luật, khi quyền lợi một người thay đổi theo cương vị trong tôn ti, trong đó có vai trò của lí lịch là cực kì quan trọng. Ở một xã hội như vậy, tôn ti là tất cả, chứ không phải là tài năng, sức lao động. Tôn ti cai trị biểu hiện thành bổng lộc, những đặc quyền theo cấp bậc. Tiền lương thực tế không đáng kể, mà sự hưởng thụ là dựa trên bổng lộc. Toàn bộ bộ máy nông thôn sống đơn thuần bằng bổng lộc, mà không có lương. Dân phải nộp cả thuế lẫn tô. Tô và thuế là được qui định chung cho từng làng rồi sau đó bộ máy hào lí qui định phần đóng góp của từng hộ. Lễ là then chốt, cái chìa khóa làm xã hội này vận hành. Người ra phải học nó từ nhỏ và phải suốt đời theo nó. Mục đích của lễ là củng cố tôn ti bằng một hình thức đẹp, đôi khi có vẻ dân chủ. Do đó, có họp làng, cúng tế, khao vọng, lễ hội. Dĩ nhiên, đã có sự thay đổi khi triều đại Nguyễn thay thế triều đại Lê, khi ông quan này thay ông quan khác. Nhưng các nguyên lý làm kỉ cương cho xã hội không hề thay đổi. Chính vì vậy sự tiếp thu văn hóa Hán, xét cho cùng chỉ là cấp những hình thức mới, có thể đẹp mắt hơn, nhưng không xảy ra hiện tượng cấu trúc hóa lại văn hóa cũ, trước hết bằng cách giải thể cái cấu trúc cũ, tổ chức nó lại theo một kiểu mới. Khi tiếp xúc với Pháp, dần dần diễn ra một sự giải thể cấu trúc. Quá trình này cho đến năm 1945 vẫn chưa trọn vẹn, nhưng điều cơ bản đã xuất hiện. Việt Nam, từng bước một, rời khỏi phương thức sản xuất châu Á để nhập vào guồng máy chung của thế giới. Đọc tiếp

Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, một nhà nghiên cứu văn học tài hoa, uyên bác

 LTS:  Sau bài viết của TS. Đặng Thị Hảo, theo yêu cầu của bạn đọc, kỳ này Phê bình văn học xin tiếp tục đăng bài đề dẫn của GS Vũ Khiêu – người lãnh đạo lâu năm của Ủy ban Khoa học xã hội (trong đó có Viện Văn học) và là một trong những người chịu trách nhiệm  thẩm định đầu tiên công trình Văn học Cổ cận đại Việt Nam, từ góc nhìn văn hóa đến các mã nghệ thuật – nêu một vài nhận định khái quát về tác giả: GS. Nguyễn Huệ Chi.

Phê bình văn học Đọc tiếp

Quan niệm nghệ thuật và “Triết lý sáng tác” của Edgar Allan Poe

Hoàng Kim Oanh

1.Mở đầu 

Giới nghiên cứu lâu nay vẫn cho Edgar Poe là một nhà thơ chủ trương  “Nghệ thuật vị nghệ thuật”, là “lý thuyết gia” đầu tiên của thi phái này. Có lẽ bởi sáng tác của ông không quan tâm đến những vấn đề chính trị, xã hội, mà chỉ hướng về nội tâm con người. Và có thể bởi Poe quá chú trọng đến hình thức nghệ thuật sáng tác. Thực ra vấn đề này không phải không có những tranh cãi, phủ định, xuất phát từ nhiều điểm nhìn khác nhau. Có người cho rằng sáng tác của ông có ý đồ kỹ thuật quá đậm, nhà thơ chỉ là một “thợ văn” hơn là một thiên tài nghệ thuật đích thực. Thậm chí còn đánh giá tác phẩm của ôngchỉ là những mảnh ráp nối từ cuộc đời ông”, “chỉ là sản phẩm của một kẻ loạn thần kinh, đầu óc bệnh hoạn, thiếu thăng bằng (Baym Nina, 1989,1355). Thế nhưng, ngày nay, đã có nhiều bài báo, công trình đặt lại vấn đề này, thậm chí còn đề cao “nhà thơ điên” Edgar Allan Poe là “thiên tài bí ẩn, kì lạ nhất” của văn học Mỹ và thế giới, người để lại nhiều ảnh hưởng nhất ở các nền văn học Đông – Tây thế kỉ XIX đến nay. Bài viết này tập trung tìm hiểu quan niệm thẩm mỹ độc đáo của Poe về Cái Đẹp và những cách tân độc đáo của ông trong việc sáng tạo ra “triết lý” sáng tác thơ, thiết lập các nguyên tắc thẩm mỹ trong truyện ngắn, để lại nhiều dấu ấn trong nghệ thuật sáng tác văn chương Việt Nam.

2. Quan niệm nghệ thuật về Cái Đẹp của Edgar Allan Poe    Đọc tiếp

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 2/3)

                                                                   Phan Ngọc

Ba xu hướng phê phán Nho giáo (tiếp theo)

Các biếm họa của Phong hóa, Ngày nay đã tung ra ba điển hình quen thuộc với nhân dân trong những năm 1930 – 1934 không kém gì các nhân vật của Nguyễn Du, đó là: Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh, cùng các nhân vật của xã hội mới đại diện cho lớp người thân Pháp. Nhóm Tự lực Văn đoàn, có lẽ vì nhìn xã hội theo con mắt tư sản, nên đối với họ, nông thôn chỉ là chốn quê mùa, dốt nát, là xứ sở để bọn Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh hoành hành, nơi tập trung mọi hủ tục: khao vọng, xôi thịt, đút lót, tệ ăn trên ngồi trốc, ma chay, đình đám. Còn thái độ đối với nông dân tuy có khác nhau từ chỗ là kẻ chỉ biết chịu đựng, mất hết nhân cách như ở Nhất Linh (trong Chàng nông phu) đến những còn người tốt, hiền lành, nhưng bất lực (trong Thạch Lam), nhưng điều không thấy là phẩm chất cao quí của người lao động, điều mà Xô-viết Nghệ Tĩnh lẽ ra phải là một bài học. Đối với xã hội thành thị, hai tờ báo công kích tệ tham ô, chế độ nghị gật, sự xu nịnh Pháp, nhưng không đả động đến phương diện kinh tế là mặt kìm hãm sự hình thành của nền kinh tế tư sản dân tộc.

Xu hướng này có những mặt tích cực. Đọc tiếp

Những điều chưa biết về học giả Nguyễn Văn Vĩnh

LTS: Sau một thời gian dài bị phủ lấp dưới những định kiến, đến hôm nay, cái tên Nguyễn Văn Vĩnh đã bước ra ánh sáng với tư cách một học giả, nhà văn hoá lớn, có công hoàn thiện và phổ cập chữ quốc ngữ, đồng thời, thuộc thế hệ khai sinh văn học dịch và báo chí Việt Nam.

Nhưng, con người có bộ óc chứa đựng những tư tưởng kỳ vĩ, có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến xã hội đương thời, có một cuộc đời oanh liệt và kỳ lạ đến phút chót, còn những gì mà hậu thế chưa nhìn rõ? Câu hỏi ấy phần nào được giải đáp trong bộ sách dài chín tập Lời người man di hiện đại, với tập 1 – Thiết chế làng xã của người nông dân Việt Nam phát hành vào tháng 8 tới, lần đầu tiên tuyển chọn và giới thiệu trước tác đồ sộ của Nguyễn Văn Vĩnh. Đọc tiếp

Phê bình dịch thuật Việt Nam đang ở đâu?

Nguyễn Duy Bình

Ở đâu và ở thời nào cũng thế, có dịch thuật là có phê bình dịch thuật. Nhưng thế nào là phê bình dịch thuật đúng nghĩa? Có chăng những sự biến chuyển về cách đánh giá dịch thuật? Phê bình dịch thuật có theo kịp hoạt động dịch văn học vốn đang trong giai đoạn phát triển rầm rộ, đặc biệt với sự bùng nổ của các phương tiện thông tin đại chúng?

  Đọc tiếp

Về sự phân biệt thi pháp học và lí luận văn học

Trần Đình Sử

 

1. Nêu vấn đề phân biệt và xác lập quan hệ giữa thi pháp học với lí luận văn học trong thời đại ngày nay đối với một số người là việc làm có vẻ ngược đời. Bởi thời đại nay, theo một số quan niệm nào đó là thời đại “giải cấu trúc”, hoài nghi đại tự sự,  không còn chủ quan, khách quan, nội dung, hình thức, thời đại tháo tung mọi ranh giới, xoá nhoà mọi đường biên, thời đại của xuyên môn, liên ngành, liên văn bản. Bản thân ranh giới của văn học cũng thay đổi, tính văn học bị lung lay, đặc trưng văn học bị biến động, ranh giới của lí luận văn học, do đó cũng đang bị mở rộng, dịch chuyển. Có ý kiến nêu có thể không cần “lí luận văn học” nữa, chỉ cần “lí luận” (lí thuyết khoa học nhân văn) nói chung là đủ. Ấy vậy mà nêu vấn đề phân biệt nhằm tạo các ranh giới, phân môn biệt loại có vẻ như đi ngược trào lưu. Theo tôi hiểu hai hướng đó không hề mâu thuẫn nhau, bởi giải cấu trúc là môt lối tư duy mới, nhưng không có nghĩa là thủ tiêu cấu trúc mà chỉ là thay đổi quan niệm về cấu trúc. Nếu chỉ giản đơn là thủ tiêu cấu trúc thì sẽ thủ tiêu luôn Saussure, Jakobson, Lotman và bao nhiêu nhà cấu trúc chủ nghĩa khác nữa. Lúc đó thì sẽ không còn gì, không có cả văn hoá, bởi vì văn hoá suy cho cùng cũng là cấu trúc, là trật tự của con người để vượt qua cái hỗn độn, hỗn mang, là cái đối với con người là vô cấu trúc. Trong suốt quá trình văn hoá, con người không ngừng tạo ra cấu trúc rồi phá bỏ cấu trúc cũ, đổi thay cấu trúc, nói cách khác là giải cấu trúc và tái cấu trúc luôn song hành với nhau để thích ứng với quan niệm trật tự mới. Lí luận văn học, thi pháp học cũng như vậy.

2.Thực tế hiện nay trong nhiều công trình khoa học trên thế giới thuật ngữ thi pháp học và lí luận văn học đang có một quá trinh tách nhập rất phức tạp.  Sự phân biệt, xâm nhập ấy thể hiện ở mấy biểu hiện sau. Đọc tiếp

1. Tin tức - sự kiện | Điểm báo

Những điều chưa biết về học giả Nguyễn Văn Vĩnh

LTS: Sau một thời gian dài bị phủ lấp dưới những định kiến, đến hôm nay, cái tên Nguyễn Văn Vĩnh đã bước ra ánh sáng với tư cách một học giả...

2. Lý thuyết phê bình

Trung tâm và Ngoại biên: Từ hệ hình cấu trúc luận đến hệ hình hậu cấu trúc luận

Lê Nguyên Long “There is no way out of the game of culture; and one’s only chance of objectifying t...

3. Lịch sử phê bình

Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại đến văn học nghệ thuật trên thế giới và Việt Nam

Nguyễn Văn Dân 1. Trên bình diện thế giới Lịch sử thế giới cho thấy các trào lưu hiện đại chủ nghĩa đã có vai trò không nhỏ cho sự phát ...

4. Các thể tài phê bình

Khởi đi từ ngữ học của Greimas

  Phạm Quang Trung   Ta thường đề cao vai trò của của ngôn ngữ đối với văn chương như một loại phương tiện đặc trưng biểu hiện một lĩnh ...

5. Chân dung phê bình

Nguyễn Huệ Chi và những dấu ấn khoa học sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu văn học cổ cận đại Việt Nam

Đặng Thị Hảo LTS: Mới đây, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam vừa cho ra mắt cuốn Văn học Cổ cận đại Việt Nam, từ góc nhìn văn hóa đến các mã n...

6.Những vấn đề hiện thời của phê bình

TS. Nguyễn Thị Từ Huy: “chọn bài dựa trên chất lượng chứ không dựa trên các loại chức danh hay chức vụ hay sự nổi tiếng”

Nhân dịp website tròn một tuổi, chúng tôi kiểm điểm lại những việc đã làm, trên cơ sở những ý kiến bàn thảo thẳng thắn về tình hình sáng t...

7. Thiết chế xã hội của văn học

Nhân ngày thơ Việt Nam, nhớ lại một bản thảo bị mất

Lại Nguyên Ân Trong những thông báo về việc tổ chức Ngày Thơ Việt Nam năm nay, 2013, thấy có nói trong ngày này cũng sẽ kỷ niệm 70 năm Hội ...

8. Tư tưởng - triết học - văn hóa

Làng xã Việt Nam và ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại (phần 1/2)

LTS: Trên con đường “đến hiện đại từ truyền thống”, GS Trần Đình Hượu (1926 - 1995) - một trong các học giả hàng đầu ở Việt Nam trong nửa cu...

9. Diễn ngôn (văn học)

Diễn ngôn như một phạm trù của tu từ học và thi pháp học hiện đại

V.I. Chiupa Lời người dịch: Giờ đây “diễn ngôn” đã trở thành khái niệm của khoa học liên ngành và khoa học đa ngành. Theo dõi quá trình hìn...

10.Giới thiệu tác phẩm

Màu tự do của đất (giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2012)

Nhà thơ Trần Quang Quý quê Thanh Thủy, Phú Thọ. Hiện công tác tại Nxb. Hội Nhà văn. Tác phẩm chính: Viết tặng em trong ngôi nhà chật(thơ,...

11. Hồ sơ văn học

Chứng từ Thanh Tâm Tuyền (1 và 2)

Thanh Tâm Tuyền là một trong những nhà thơ tiên phong đổi mới tư duy thơ, một nhà thơ lớn có bóng bao trùm một miền thơ rộng của thế kỉ XX. ...

12. Ebooks và chuyên đề

Cây bút, đời người (Tập chân dung văn học,Nxb. Hội Nhà văn, 2005)

Mục lục  Lời dẫn                                                                        - Xuân Quỳnh, cuộc đời để lại trong thơ        ...

13.Văn học nhà trường

Đây thôn Vĩ Dạ từ hình ảnh đến biểu tượng

Lê Thị Hồ Quang 1. Rõ ràng là có một thế giới thiên nhiên rất thực đã và đang tồn tại trong Đây thôn Vĩ Dạ. Đó Là một thế giới của ''vườn...