“Phê bình là diễn ngôn về một diễn ngôn. Đó là ngôn ngữ thứ sinh hoặc siêu ngôn ngữ, nó hành nghề trên ngôn ngữ nguyên sinh (hay ngôn ngữ – đối tượng)” – Roland Barthes.

Vô thức tập thể

  I. LƯỢC SỬ KHÁI NIỆM Vô thức tập thể là thuật ngữ do nhà tâm lí học phân tích người Thuỵ Đọc tiếp

Mai Quốc Liên

Mai Quốc Liên có những đóng góp đáng ghi nhận trong hoạt động giảng dạy và đào tạo ở bậc Đọc tiếp

Phong Lê

Bên cạnh công việc nghiên cứu, Phong Lê còn tham gia giảng dạy và đóng góp vào công tác đào Đọc tiếp

Nguyễn Hiến Lê (1912 – 1984)

Tính từ tác phẩm văn học đầu tay Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười (viết giữa những năm 40 của thế kỉ Đọc tiếp

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 3/3)

Hậu quả của ba xu hướng này, lại dẫn tới điều mà người Pháp không thể ngờ. Đó là chủ Đọc tiếp

Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, một nhà nghiên cứu văn học tài hoa, uyên bác

Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, một nhà nghiên cứu văn học tài hoa, uyên bácVới tôi, điều đáng trân trọng và ghi nhận ở anh là những đóng góp nhiều mặt về nghiên cứu Đọc tiếp

Về một phương diện của quan hệ giữa văn nghệ và chính trị

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Lại Nguyên Ân Khi bàn tới những vấn đề không đơn giản như quan hệ giữa văn nghệ và chính trị, thiết tưởng chẳng những cần xét xem về mặt logic lý luận thì nên quan niệm thế nào cho thỏa đáng, mà còn cần xét về mặt lịch sử, quan hệ này đã được biểu hiện ra sao, thực chất của nó là gì, v.v... Chính trị cũng như văn nghệ là những phạm trù lịch sử. Chủ thể của cả hai loại hoạt động này đều là con người. Chính trị và văn nghệ không phải là những ...

Phân tâm học trong tiểu thuyết đô thị miền Nam: Trường hợp Thanh Tâm Tuyền

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Lời dẫn của dịch giả Cao Việt Dũng: Đã đến lúc, văn học miền Nam cần được thực sự nhìn nhận và đánh giá. Năm 2013 này sẽ là năm của nghiên cứu văn học miền Nam. Cùng vài đồng nghiệp, chúng tôi đi vào một số vấn đề của văn học miền Nam, những vấn đề văn học sử, hoặc sẽ là tiểu luận chi tiết như bài dưới đây về văn xuôi Thanh Tâm Tuyền của nhà nghiên cứu Đoàn Ánh Dương (bản thảo ban đầu xem ở đây), hoặc những sưu tập và chỉ dẫn về tư li...

Một ký ức sống lại

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Lại Nguyên Ân Chỉ cách đây mươi năm trở về trước thôi, có một phần di sản văn học còn bị cố quên đi: ấy là những bộ phận lớn của văn học công khai thời kỳ 1930-1945, nói cụ thể hơn là văn xuôi Tự Lực Văn Đoàn và thơ lãng mạn của "Phong trào Thơ Mới". Chúng chỉ được nhắc đến sơ qua trong các giáo trình bậc đại học, trong một vài cuốn chuyên khảo, cố nhiên với một tinh thần phê phán mạnh mẽ về mặt ý thức hệ.   Mươi năm trở lại đây, số phận c...

Biểu tượng -"Gène của truyện kể"

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Biểu tượng -

                                                                        Iu.M. Lotman Vào năm 1834, ở Peterburg, bức tranh Ngày cuối cùng của Pompéi[1]của Karl Briullov  được đem ra trưng bày cho khách tham quan chiêm ngưỡng. Bức tranh đã để lại cho Pushkin một ấn tượng mạnh mẽ. Ông định sao lại một số chi tiết của bức tranh và lúc ấy đã phác hoạ thành một đoạn thơ: Họng Vesuvio mở rộng - Khói cuồn cuộn bốc lên – Ngọn lửa lan rộng như lá cờ chiến. M...

Liên văn bản - sự xuất hiện của khái niệm về lịch sử và lý thuyết của vấn đề

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

L.P. Rjanskaya Liên văn bản (LVB – intertextuality) là một trong những thuật ngữ được sử dụng nhiều nhất nhưng đồng thời cũng là một trong những thuật ngữ khó xác định nhất trong lý thuyết văn học nửa sau thế kỷ XX. Theo nghĩa rộng nhất khái niệm này có thể được xác định như là “sự tương tác của các văn bản”, nhưng tùy thuộc vào các lập trường triết học và nghiên cứu của nhà khoa học mà nội dung cụ thể của nó có thể biến đổi. Đứng ở một đầu l...

Giấy mời tham dự Hội thảo "Văn học trung tâm/ ngoại biên: những vấn đề lý thuyết và lịch sử"

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Giấy mời tham dự Hội thảo

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Ngữ Văn, Bộ môn Lý luận văn học trân trọng kính mời Quý đại biểu đến tham dự, đọc báo cáo và trao đổi khoa học tại Hội thảo VĂN HỌC TRUNG TÂM/ NGOẠI BIÊN: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ LỊCH SỬ Địa điểm: Phòng họp số 1, tầng 2, nhà Hiệu bộ, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 136 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội Thời gian: 8 giờ, ngày 26 tháng 12 năm 2012 Sự có mặt của Quý vị là niềm vinh hạnh của Khoa chúng tôi và góp ...

Tiếp cận thể loại từ góc độ liên văn bản: Chủ nghĩa hình thức Nga - Mikhail Bakhtin - Gérard Genette

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Nguyễn Văn Thuấn 1.Câu chuyện Julia Kristeva sáng tạo ra thuật ngữ tính liên văn bản (intertextuality) đã trở nên quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam (1). Đối với Kristeva, mỗi văn bản là một “bức khảm các trích dẫn”, “một sự chuyển vị của nhiều văn bản, một liên văn bản trong không gian của một văn bản”. Theo đó, mỗi văn bản văn học không bao giờ tồn tại độc lập, tự trị mà là sản phẩm của vô số những mã, những diễn ngôn và văn bản trước ...

Nhà phê bình Vương Trí Nhàn: chúng ta hướng tới “giúp cho nền văn học thoát ra khỏi tình thế bế tắc hiện nay”

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Nhân dịp website tròn một tuổi, chúng tôi kiểm điểm lại những việc đã làm, trên cơ sở những ý kiến bàn thảo thẳng thắn về tình hình sáng tác/dịch thuật/phê bình văn học Việt Nam đương đại Phê bình văn học sẽ xây dựng một định hướng chung phù hợp cho hoạt động của mình. Phê bình văn học hy vọng có thể đáp ứng được ngày càng tốt hơn nhu cầu nghiên cứu, tra tìm thông tin của nhiều chủ thể. Chúng tôi chờ đón những góp ý từ nhiều phía của độ...

Tiếp cận văn học Việt Nam từ các lý thuyết phương Tây (Kinh nghiệm lịch sử và các đường hướng hiện tại)*

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Trịnh Bá Đĩnh Từ thập kỉ 80 đến nay, cùng với việc 'mở cửa', với phong trào "Đổi mới", các lí thuyết văn học phương Tây được giới thiệu ở Việt Nam ngày càng nhiều, trong đó có những lí thuyết khác, thậm chí đối lập với lí thuyết Macxit về văn nghệ. Nói chung, cũng như các mặt khác của đời sống xã hội, lí luận văn học của ta hội nhập dần vào đời sống học thuật quốc tế. Báo cáo này của tôi giới hạn sự xem xét ở văn học Việt Nam, một phạm vi r...

Để văn nghệ ta có được nhiều đỉnh cao phong phú

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Nguyễn Hồng Phong   Tôi muốn đưa thêm vào một cách giải thích vì sao văn nghệ ta còn nghèo so với thực tiễn phong phú của xã hội ta, câu hỏi mà đồng chí Tổng Bí thư đặt ra. Kể từ sau Cách mạng Tháng Tám, qua hai cuộc kháng chiến chúng ta đã có một nền văn nghệ phong phú, có ý nghĩa thời đại. Tuy nhiên, cái mà chúng ta thiếu là những đỉnh cao sáng tác ở tất cả các lĩnh vực. Các nước xã hội chủ nghĩa đã khẳng định tính ưu việt ở việc phổ biến nh...

Jacques Derrida, người "giải kiến tạo tư duy"

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Catherine Halpern Triết gia Jacques Derrida vốn là một kẻ gây rối. Ông là một người không nhiều người hiểu, thậm chí bị gièm pha tại Pháp, nơi ông trở nên nổi tiếng nhờ có lập trường chính trị rõ ràng, nhờ công khởi xướng giải kiến tạo luận, một lý thuyết cố gắng làm cho cái tiềm ẩn trong văn bản nổi lên bề mặt. Mặc dù thế, trên bình diện quốc tế, ông rất được nhiều người quan tâm. Mùa xuân năm 1992, Trường Đại học danh tiếng Cambridge rối loạn cả l...

Lý thuyết (văn học) là gì?

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Nguyễn Hưng Quốc Gần đây, chúng ta hay nói đến lý thuyết văn học. Nhưng lý thuyết là gì? Một trong những biểu hiện cụ thể nhất của tư duy tiền-lý thuyết là quan niệm cho lý thuyết như một bộ tín lý và cẩm nang cố định, thậm chí, bất biến. Chẳng hạn, lý thuyết sẽ cung cấp cho người ta những định nghĩa rõ ràng và dứt khoát về văn học, những đặc điểm và những chức năng quan trọng nhất của văn học, mối quan hệ giữa văn học và những lãnh vực khác như c...

Từ quan niệm về lối viết nữ (l’écriture féminine) đến việc xác lập một phương pháp nghiên cứu trong phê bình nữ quyền

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Hồ Khánh Vân 1.Những quan niệm về lối viết nữ (L’écriture féminine) Khi tiếp cận bộ phận văn học nữ trên diện rộng, các nhà nghiên cứu và lý luận phê bình đều nhận ra một cách viết nữ riêng biệt, có những đặc trưng khác với văn học truyền thống do các cây bút nam giới ngự trị. Những nhà phê bình Pháp gọi đấy là lối viết nữ (L’écriture féminine), nghĩa là một phương thức tư duy và thể hiện văn bản nghệ thuật mang phong cách nữ giới. Thế nhưng, khái n...

Đây thôn Vĩ Dạ từ hình ảnh đến biểu tượng

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Lê Thị Hồ Quang 1. Rõ ràng là có một thế giới thiên nhiên rất thực đã và đang tồn tại trong Đây thôn Vĩ Dạ. Đó Là một thế giới của ''vườn ai mướt quá'', của ''lá trúc che ngang '' và '' thuyền ai đậu bến sông trăng đó''... đầy tình tứ. Một thế giới xôn xao của ánh sáng và sắc màu song vẫn gợi lên sắc thái cổ điển: Mỗi hình ảnh, sự vật đều rất nổi nét trong những hình vẻ cụ thể, trong cả những câu mà tất thảy như bị nhoè mờ đi sau một màn sươn...

Tranh luận về tập thơ Việt Bắc: Hoàng Yến chưa nắm vững vấn đề hiện thực

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Vũ Ðức Phúc Ý chính trong bài phê bình của Hoàng Yến (đăng trong Văn nghệ số 65) là: "Tập thơ Việt Bắc có hiện thực không?" Vấn đề quan trọng ở điểm này. Sở dĩ tôi phải nhắc lại vấn đề và nhấn mạnh là vì theo tôi hiểu, Hoàng Yến trong khi phê bình thơ Tố Hữu, đã nhiều lần rơi vào chủ nghĩa tự nhiên hoặc chủ nghĩa lãng mạn. Ðó là việc tôi sẽ chứng minh sau. Ngay cách Hoàng Yến đặt vấn đề "Tập thơ Việt Bắc có hiện thực không?" cũng chưa được r...

Nguy cơ mất báo chí văn nghệ

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Ngày 21 - 4, tại Thừa Thiên - Huế, Bộ Thông tin và Truyền thông, Ban Tuyên giáo Trung ương và Hội đồng lý luận phê bình Văn học nghệ thuật Trung ương phối hợp tổ chức Hội nghị Báo chí văn nghệ toàn quốc năm 2012. Tham dự có hơn 200 đại biểu đại diện cho các cơ quan báo chí Trung ương, địa phương.   Ông Hoàng Hữu Lượng – Cục trưởng Cục Báo chí khẳng định: “Hiện nay, cả nước có 61 tạp chí VHNT của các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (Hội VHNT Điện Bi...

Sách mới, tuyển dịch những công trình có giá trị kinh điển: “Lý luận văn học – những vấn đề hiện đại”

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Sách mới, tuyển dịch những công trình có giá trị kinh điển: “Lý luận văn học – những vấn đề hiện đại”

Lý luận văn học – những vấn đề hiện đại (Nxb. Đại học sư phạm, 2012) do Lã Nguyên tuyển dịch những công trình “có giá trị kinh điển của những học giả hàng đầu ở thế kỉ XX”. Công trình này gồm 4 phần: Phần 1: gồm các tác phẩm nổi tiếng “Vấn đề thể loại lời nói” của M.Bakhtin và các tiểu luận của Tz.Todorov, J.Kristeva, M.L.Gasparov về di sản của nhà bác học vĩ đại này Phần 2: giới thiệu một số công trình nghiên cứu của Iu.Lotman về các khái ni...

Giới lý luận phê bình Trung Quốc thảo luận về chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Lê Huy Tiêu Từ ngày Trung Quốc bước vào thời kì đổi mới, văn học nghệ thuật của họ nở rộ, bạn đọc trong và ngoài nước đón nhận nồng nhiệt. Song song với sự phong phú trong sáng tác văn nghệ, giới lý luận Trung Quốc đã tiến hành thảo luận, đổi mới nhiều quan niệm văn học nghệ thuật. Những vấn đề được mang ra bàn bạc thì rất nhiều, nào là mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị, vấn đề nhân tính và chủ nghĩa nhân đạo, vấn đề tiếp thu văn hoá ...

Thơ "nhập đồng"?

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Nguyễn Hòa Dàn “tụng ca” Hơn 10 năm trước, ở vùng cực nam của đất nước bỗng nổi lên tên tuổi của nhà thơ Hùng Anh. Hồi ấy, cùng với việc được đọc một số bài vở người ta sản xuất để tán dương nhà thơ này, tôi còn được xem trên vô tuyến truyền hình cảnh nhà thơ ngồi thuyền lướt sóng và… hát cải lương! Vậy mà đúng vào lúc nhà thơ đang “lên hương” trên thi đàn thì ông “xộ khám”, và từ đó tên tuổi của ông cũng mất hút luôn. Chỉ thư...

Sinh ra là tự do

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Sinh ra là tự do

Đinh Thị Như Thúy Nguyễn Đức Tùng: Chào nhà thơ và cô giáo dạy văn Đinh Thị Như Thúy. Cám ơn nhà thơ Lê Vũ đã giới thiệu chúng ta với nhau. Được biết chị đang sống và làm việc ở một huyện thuộc tỉnh Đắc Lắc, Tây Nguyên. Chị có tìm thấy cho mình một quê hương ở đó không? Đinh Thị Như Thúy: Dạ. Kính chào anh Nguyễn Đức Tùng. Xin cảm ơn anh và xin được bắt đầu cuộc trò chuyện với anh. Hơn hai mươi năm sống và gắn bó với một vùng đất có làm cho nơi...

Lotman và chủ nghĩa Mác

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

M.L.Gasparov Trong bài điếu B.Eikhenbaum, Roman Jakobson nói móc một câu: Eikhenbaum trêu gan đám nghiên cứu văn học nửa mùa bằng việc viết ngay một bài hay hơn hẳn bọn họ, khi họ buộc ông phải viết về đề tài “Lenin và Lev Tolstoi”. Chắc chắn cũng có thể nói như thế về Lotman. Trong lịch sử văn học Nga, Lotman nghiên cứu toàn những tác giả được tin cậy tuyệt đối: Radisev, các nhà tháng Chạp, Pushkin. Trong những công trình của ông, Radisev đúng là nhà cách mạng, các nhà thá...

Lược dẫn quan niệm về văn học của Michel Foucault: Tôi mơ được là Blanchot

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Gary Gutting Chúng ta đã thấy Michel Foucault muốn viết sách để thoát khỏi bất cứ căn cước cố định như thế nào, để liên tục trở thành một người nào khác, và bởi vậy thực sự sẽ không bao giờ trở thành bất cứ ai. Cuối cùng chúng ta phải sẽ phải tìm hiểu vì sao ông lại muốn kiếm tìm một điều như vậy, song trước hết hãy cố gắng hiểu dự phóng này một cách rõ hơn. Một độc giả hoài nghi có thể cho rằng, nỗ lực của Foucault nhằm thoát khỏi căn cước thô...

Nữ tính trong thơ Bà huyện Thanh Quan

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Đặng Tiến Bà huyện Thanh Quan  là một nữ sĩ thời Nguyễn sơ. Về tiểu sử của bà không được đầy đủ lắm. Người ta chỉ biết bà là ái nữ của một vị danh nho, sinh quán tại làng Nghi-tàm, huyện Thọ-xương (nay là huyện Hoàn-long, tỉnh Hà-đông). Bà lập gia đình với ông Lưu Nghị, tự là Lê Nguyên Uẩn, người làng Nguyệt-áng, huyện Thanh-trì, tỉnh Hà-đông, đỗ Cử nhân năm 1821, được bổ làm Tri huyện Thanh-quan (hiện nay là phủ Thái-ninh, tỉnh Thái-bình). Do đó, nữ ...

Đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh nói chuyện với văn nghệ sĩ

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Thưa các đồng chí, Trong hai ngày qua, tôi được may mắn dự cuộc hội thảo này, được nghe nhiều đồng chí phát biểu. Tôi rất hoan nghênh ý kiến của tất cả các đồng chí vì các ý kiến ấy đều thẳng thắn, đa dạng, phong phú và sâu sắc. Có lẽ những điều các đồng chí nói ra đã được ấp ủ từ lâu, rất tâm huyết. Có thể nói, hai ngày vừa qua, các đồng chí đã thổ lộ can tràng. Nhiều đồng chí đã phát biểu. Nhiều cách nói khác nhau. Nhưng xét cho cùng, nội d...

Cần loại bỏ phương pháp sáng tác ra khỏi lý luận phê bình văn họchiện nay*

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Trần Đình Sử Trong hệ thống lí luận văn học mác xít lưu truyền từ những năm 30 thế kỉ trước đến nay có một khái niệm quyền uy ngự trị trong lí luận văn học các nước xã hội chủ nghĩa. Đó là khái niệm phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Nó không chỉ là phương pháp sáng tác mà còn là phương pháp phê bình văn học. Nhà văn thì phải nắm vững phương pháp sáng để sáng tác, còn nhà phê bình văn học thì phải vận dụng phương pháp ấy để phê bình,...

Sơn Nam, Việt Nam

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Đặng Tiến Sơn Nam nhà văn, tác gia hàng đầu trong nền văn học Việt Nam đương đại, qua đời trưa xế ngày 13 tháng 8, 2008, hưởng thọ 82 tuổi. Báo chí loan tin thường gọi ông là nhà văn Nam Bộ, vô hình trung, giới hạn tầm cỡ của một tác gia lớn ; cách gọi như vậy, là ưu ái, vô hình trung khoanh vùng văn hóa, tạo nên một thứ văn học da beo da báo, trên một đất nước đã  hao xương tổn máu nhiều để đi đến thống nhất.  Sơn Nam sinh ngày 11.12.1926, tại làng Đông Thá...

Phụ lục : Chung quanh câu chuyện đổi mới nhận thức lịch sử

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

PHỤ LỤC Chung quanh câu chuyện đổi mới nhận thức lịch sử Vương Trí Nhàn    Tạp chí Văn học số 6 - 1990 đăng bài Đổi mới nhận thức lịch sử trong nghiên cứu khoa học xã hội nói chung, nghiên cứu văn học nói riêng của Nguyễn Huệ Chi.  Trên nét lớn chúng tôi tán thành các ý kiến của tác giả bài báo và muốn nhân đây bàn thêm về một vài căn bệnh mà một số tài liệu liên quan tới lịch sử văn học thường mắc phải, nó là lý do khiến cho các công trình ng...

Hồi ức về Bakhtin

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Phạm Vĩnh Cư Moskva, đầu những năm 1960. Tôi theo học hồi đó tại khoa Ngữ văn Trường đại học Tổng hợp Lomonosov, một trường đại học lớn nhất của Liên Xô và cổ nhất của nước Nga. Thời ấy, các khoa nhân văn - xã hội của trường còn ở cơ sở cũ, được xây dựng từ một hai thế kỷ trước, gần điện Kreml và Hồng Trường. Ứng với ngôi trường cổ kính với những đường nét gợi nhớ kiến trúc cổ Hy Lạp là những thầy giáo già, có người rất già, còn giảng...

Nhóm Bakhtin - những vị tiền bối của chủ nghĩa hậu hiện đại

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Ngô Minh Thủy và Ngô Tự Lập Terry Eagleton, trong bài “I Contain Multitudes”, gọi Bakhtin “ngôi sao của Phương Tây hậu hiện đại” và viết: “Bởi lẽ hầu như không có chủ đề hậu hiện đại thời thượng nào mà chưa được Bakhtin dự cảm trước. Diễn ngôn, tính lai, tính khác, tình dục, nổi loạn, biến thái, đa hợp, văn hóa đại chúng, thân xác, cái tôi phi trung tâm, tính vật chất của ký hiệu, chủ nghĩa lịch sử, đời thường: nhà tư tưởng hậu cấu trúc sớm này, như ...

Tìm giọng mới, thích hợp với người thời mình

22/05/2013 | Từ điển phê bình văn học | No Comments

Lại Nguyên Ân Khi tôi cầm tập Ánh trăng, [1] tập thơ mới của Nguyễn Duy, không hiểu sao tôi lại nhớ ngay đến những câu thơ Duy viết trước đây, những câu thơ lục bát dưới một đề tài khá to tát: Tre Việt Nam. Những câu hé cho tôi một cái gì như là nét riêng nhất của tứ thơ Nguyễn Duy tất nhiên không phải những câu Thương nhau tre không ở riêng, Lũy thành từ đó mà nên hỡi người. Cũng vị tất đã phải câu Loài tre không chịu mọc cong, Chưa lên đã nhọn như ch...

Vô thức tập thể

 

I. LƯỢC SỬ KHÁI NIỆM

Vô thức tập thể là thuật ngữ do nhà tâm lí học phân tích người Thuỵ Sĩ Carl Jung (1875-1961) đặt ra vào đầu thế kỉ XX để chỉ một cấu trúc tâm lí chung cho mọi con người thuộc mọi thời đại. Trước khi Jung nêu ra khái niệm này, Sigmund Freud (1856-1939), người sáng lập phân tâm học lần đầu tiên đưa ra thuật ngữ vô thức. Thuật ngữ vô thức do Freud đề xuất và phát triển về sau này để trở thành hạt nhân của học thuyết phân tâm học của ông hoàn toàn chỉ mang tính cá nhân, theo đó, vô thức là những kí ức bị dồn nén khỏi ý thức nhưng có thể khôi phục lại được nhờ các kĩ thuật phân tâm học. Một nhà tâm lí học khác, Carl Jung, sau một quá trình cộng tác lâu dài với Freud từ 1907-1913 với tư cách một cộng sự và chủ tịch Hội Phân tâm học quốc tế từ 1908 đến 1914, đã bất đồng quan điểm sâu sắc với Freud trong việc nhấn mạnh tính cá nhân của vô thức này cũng như yếu tố tính dục và mặc cảm Oedipus như là nguồn gốc của sự phát triển tâm lí cá nhân và văn hoá xã hội. Sự chia tay giữa hai nhà tâm lí học lớn này đã đánh dấu sự khởi đầu của hai trường phái tâm lí học với hai cách nhìn về vô thức khác hẳn nhau, đặc biệt là thuật ngữ “vô thức tập thể” do Jung đề xuất để phân biệt với vô thức của Freud mà ông gọi là “vô thức cá nhân”. Tuy nhiên, nguồn gốc sự ra đời của thuật ngữ này lại xuất phát từ ba nguồn có sự phụ thuộc sâu sắc lẫn nhau:

1. Giấc mơ bản thân và ý tưởng về vô thức tập thể: Ý tưởng về vô thức tập thể lại bắt nguồn từ một giấc mơ của Carl Jung. Trong tự truyện Những kí ức, giấc mơ và suy nghĩ của mình, Jung kể về sự phát hiện các lớp của vô thức từ một giấc mơ mà ông trải qua trong chuyến đi giảng bài ở Mỹ năm 1909 cùng với Freud. ông mơ về một ngôi nhà(được gọi là “nhà của tôi” trong bối cảnh giấc mơ) gồm nhiều tầng. Trong giấc mơ đó ông khảo sát các tầng của một ngôi nhà từ tầng chính (thời hiện đại), đến móng (quá khứ lịch sử gần) và vượt qua đó tới tận các tầng hầm (quá khứ lịch sử cổ xưa, như thời Hi Lạp và La Mã, và cuối cùng là quá khứ tiền sử và thời Paleolithic). Giấc mơ này được Jung suy nghĩ trong một thời gian dài và đã trả lời cho ông một câu hỏi mà ông đã tự hỏi trong chuyến đi “tâm lí học của Freud đã được dựa trên những tiền đề gì? Nó thuộc về phạm trù nào của tư tưởng con người”. Hình ảnh giấc mơ này, Jung viết, “trở thành một hình ảnh dẫn đạo” cho việc nhận biết cấu trúc tâm thần như thế nào. “Nó chính là ấn tượng đầu tiên của tôi về một tính tập thể và tiên nghiệm phía bên dưới tâm thần cá nhân”. Đọc tiếp

Mai Quốc Liên

Nhà nghiên cứu lý luận, phê bình Mai Quốc Liên sinh ngày 8/3/1941 ; quê quán : xã Điện Phước, huyện Điện Bàn tỉnh Quảng Nam. Tốt nghiệp cử nhân văn học khoa Ngữ văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1963. Cử nhân Đại học Hán học (1970) và Cao học Hán học (1972, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam ). Là  Tiến sỹ văn học, Giáo sư văn học. Sau một thời gian làm cán bộ nghiên cứu tại Viện Văn học,Viện Hán Nôm, từ sau 1975, ông chuyển vào Nam làm báo rồi dạy Đại học và Sau Đại học tại Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh. Vào Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1981. Hiện là Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Quốc Học ( thuộc Hội Nhà văn Việt Nam), Ủy viên, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận – Phê bình, Hội Nhà văn Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Lý luận – Phê bình VHNT Trung ương (từ 2003)

Các tác phẩm chính: Đọc tiếp

Phong Lê

Nhà nghiên cứu lý luận, phê bình Phong Lê tên thật là Lê Phong Sừ. Sinh ngày 10 – 11- 1938. Quê quán: xã Sơn Trà, huyện Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh. Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo.

Năm 1959, tốt nghiệp Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Từ cuối 1959 đến 2003, làm công tác nghiên cứu tại Viện Văn học, từng giữ các chức vụ Trưởng phòng nghiên cứu rồi Viện trưởng Viện Văn học Việt Nam, kiêm Tổng biên tập Tạp chí Văn học ( 1988 – 1995 ). Giáo sư văn học ( 1991), Giải thưởng Nhà nước về Khoa học xã hội và nhân văn ( 2006 ). Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ 1979, Ủy viên Hội đồng Lý luận, phê bình Hội Nhà văn Việt Nam khóa III ( 1985 – 1993).

Kể từ bài viết đầu tiên đăng trên tập san Nghiên cứu văn học năm 1960, cho đến nay Phong Lê đã hoạt động văn học trải dài trên nửa thế kỷ. Ông đã cho in hàng trăm bài phê bình, tiểu luận trên các báo, tạp chí chuyên ngành, xuất bản trên 20 đầu sách đứng tên riêng, chủ biên hơn 20 cuốn sách là công trình tập thể của nhóm nghiên cứu là cán bộ Viện Văn học, chủ trì một số công trình khoa học cấp Nhà nước và cấp Bộ, sau khi nghiệm thu đã xuất bản thành sách. Đọc tiếp

Nguyễn Hiến Lê (1912 – 1984)

Sinh ngày 8. 01. 1912 tại Hà Nội, quê làng Phương Khê, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội).

Xuất thân trong một gia đình Nho học, năm 1934, ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng công chính Hà Nội, được bổ vào Nam Bộ làm việc, từ đó định cư luôn ở miền Nam cho đến khi qua đời.

Ông khởi nghiệp cầm bút từ năm 1935, lúc đầu là nghiêp dư, các bài viết trên các thể tài: du kí, kí sự, tiểu luận, dịch thuật. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông thôi làm công chức, chuyển sang nghề dạy học ở tỉnh lẻ. Từ năm 1952, ông chuyển lên Sài Gòn, chuyên sống bằng nghề cầm bút và xuất bản sách. Ông mở nhà xuất bản tư nhân mang tên ông, chủ yếu xuất bản những tác phẩm của mình. Đọc tiếp

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 3/3)

Phan Ngọc

         Quá trình giải thể cấu trúc

Mặc dầu thời gian dài chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa Pháp chỉ sáu mươi năm, có thể nói văn hóa Việt Nam đã thay đổi rõ rệt hơn thời gian dài tiếp xúc với văn hóa Hán trên hai nghìn năm. Xét về bề mặt, mọi mặt của văn hóa Việt Nam trước đây đều mang hình thức Trung Quốc, song văn hóa Trung Quốc không tạo nên được một sự thay đổi về hệ tư tưởng. Đó là vì Việt Nam và Trung Quốc đều là biểu hiện cùng một phương thức sản xuất gọi là phương thức sản xuất châu Á, đều là những biểu hiện của nền kinh tế cống nạp. Có sự khác nhau về trình độ, nhưng không khác nhau về bản chất. Dưới một chế độ như vậy, người dân chỉ có quyền hưởng dụng, không có quyền sở hữu, quyền sở hữu là quyền của nhà vua về danh nghĩa, nhưng thực ra là để phục vụ bộ máy quan liêu. Kết quả, không thực sự có giai cấp, nên mọi người chỉ cần thi đỗ là làm quan, và mội người làm quan thì cả họ được nhờ, và ngược lại một người phạm tội, cả họ bị trị tội.

Cũng vậy, không có hàng hóa theo nghĩa đen của chữ này, tức là một vật mà mọi người phải mua với một giá như nhau. Cũng không có pháp luật, theo nghĩa là những qui định chung áp dụng như nhau cho mọi người, khách quan. Ở đây, tục lệ gần như thay thế pháp luật, và pháp luật chỉ chú trọng đến hình luật, tức là những qui định về sự vi phạm tục lệ, mà hầu như không có dân luật, khi quyền lợi một người thay đổi theo cương vị trong tôn ti, trong đó có vai trò của lí lịch là cực kì quan trọng. Ở một xã hội như vậy, tôn ti là tất cả, chứ không phải là tài năng, sức lao động. Tôn ti cai trị biểu hiện thành bổng lộc, những đặc quyền theo cấp bậc. Tiền lương thực tế không đáng kể, mà sự hưởng thụ là dựa trên bổng lộc. Toàn bộ bộ máy nông thôn sống đơn thuần bằng bổng lộc, mà không có lương. Dân phải nộp cả thuế lẫn tô. Tô và thuế là được qui định chung cho từng làng rồi sau đó bộ máy hào lí qui định phần đóng góp của từng hộ. Lễ là then chốt, cái chìa khóa làm xã hội này vận hành. Người ra phải học nó từ nhỏ và phải suốt đời theo nó. Mục đích của lễ là củng cố tôn ti bằng một hình thức đẹp, đôi khi có vẻ dân chủ. Do đó, có họp làng, cúng tế, khao vọng, lễ hội. Dĩ nhiên, đã có sự thay đổi khi triều đại Nguyễn thay thế triều đại Lê, khi ông quan này thay ông quan khác. Nhưng các nguyên lý làm kỉ cương cho xã hội không hề thay đổi. Chính vì vậy sự tiếp thu văn hóa Hán, xét cho cùng chỉ là cấp những hình thức mới, có thể đẹp mắt hơn, nhưng không xảy ra hiện tượng cấu trúc hóa lại văn hóa cũ, trước hết bằng cách giải thể cái cấu trúc cũ, tổ chức nó lại theo một kiểu mới. Khi tiếp xúc với Pháp, dần dần diễn ra một sự giải thể cấu trúc. Quá trình này cho đến năm 1945 vẫn chưa trọn vẹn, nhưng điều cơ bản đã xuất hiện. Việt Nam, từng bước một, rời khỏi phương thức sản xuất châu Á để nhập vào guồng máy chung của thế giới. Đọc tiếp

Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, một nhà nghiên cứu văn học tài hoa, uyên bác

 LTS:  Sau bài viết của TS. Đặng Thị Hảo, theo yêu cầu của bạn đọc, kỳ này Phê bình văn học xin tiếp tục đăng bài đề dẫn của GS Vũ Khiêu – người lãnh đạo lâu năm của Ủy ban Khoa học xã hội (trong đó có Viện Văn học) và là một trong những người chịu trách nhiệm  thẩm định đầu tiên công trình Văn học Cổ cận đại Việt Nam, từ góc nhìn văn hóa đến các mã nghệ thuật – nêu một vài nhận định khái quát về tác giả: GS. Nguyễn Huệ Chi.

Phê bình văn học Đọc tiếp

Quan niệm nghệ thuật và “Triết lý sáng tác” của Edgar Allan Poe

Hoàng Kim Oanh

1.Mở đầu 

Giới nghiên cứu lâu nay vẫn cho Edgar Poe là một nhà thơ chủ trương  “Nghệ thuật vị nghệ thuật”, là “lý thuyết gia” đầu tiên của thi phái này. Có lẽ bởi sáng tác của ông không quan tâm đến những vấn đề chính trị, xã hội, mà chỉ hướng về nội tâm con người. Và có thể bởi Poe quá chú trọng đến hình thức nghệ thuật sáng tác. Thực ra vấn đề này không phải không có những tranh cãi, phủ định, xuất phát từ nhiều điểm nhìn khác nhau. Có người cho rằng sáng tác của ông có ý đồ kỹ thuật quá đậm, nhà thơ chỉ là một “thợ văn” hơn là một thiên tài nghệ thuật đích thực. Thậm chí còn đánh giá tác phẩm của ôngchỉ là những mảnh ráp nối từ cuộc đời ông”, “chỉ là sản phẩm của một kẻ loạn thần kinh, đầu óc bệnh hoạn, thiếu thăng bằng (Baym Nina, 1989,1355). Thế nhưng, ngày nay, đã có nhiều bài báo, công trình đặt lại vấn đề này, thậm chí còn đề cao “nhà thơ điên” Edgar Allan Poe là “thiên tài bí ẩn, kì lạ nhất” của văn học Mỹ và thế giới, người để lại nhiều ảnh hưởng nhất ở các nền văn học Đông – Tây thế kỉ XIX đến nay. Bài viết này tập trung tìm hiểu quan niệm thẩm mỹ độc đáo của Poe về Cái Đẹp và những cách tân độc đáo của ông trong việc sáng tạo ra “triết lý” sáng tác thơ, thiết lập các nguyên tắc thẩm mỹ trong truyện ngắn, để lại nhiều dấu ấn trong nghệ thuật sáng tác văn chương Việt Nam.

2. Quan niệm nghệ thuật về Cái Đẹp của Edgar Allan Poe    Đọc tiếp

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 2/3)

                                                                   Phan Ngọc

Ba xu hướng phê phán Nho giáo (tiếp theo)

Các biếm họa của Phong hóa, Ngày nay đã tung ra ba điển hình quen thuộc với nhân dân trong những năm 1930 – 1934 không kém gì các nhân vật của Nguyễn Du, đó là: Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh, cùng các nhân vật của xã hội mới đại diện cho lớp người thân Pháp. Nhóm Tự lực Văn đoàn, có lẽ vì nhìn xã hội theo con mắt tư sản, nên đối với họ, nông thôn chỉ là chốn quê mùa, dốt nát, là xứ sở để bọn Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh hoành hành, nơi tập trung mọi hủ tục: khao vọng, xôi thịt, đút lót, tệ ăn trên ngồi trốc, ma chay, đình đám. Còn thái độ đối với nông dân tuy có khác nhau từ chỗ là kẻ chỉ biết chịu đựng, mất hết nhân cách như ở Nhất Linh (trong Chàng nông phu) đến những còn người tốt, hiền lành, nhưng bất lực (trong Thạch Lam), nhưng điều không thấy là phẩm chất cao quí của người lao động, điều mà Xô-viết Nghệ Tĩnh lẽ ra phải là một bài học. Đối với xã hội thành thị, hai tờ báo công kích tệ tham ô, chế độ nghị gật, sự xu nịnh Pháp, nhưng không đả động đến phương diện kinh tế là mặt kìm hãm sự hình thành của nền kinh tế tư sản dân tộc.

Xu hướng này có những mặt tích cực. Đọc tiếp

Những điều chưa biết về học giả Nguyễn Văn Vĩnh

LTS: Sau một thời gian dài bị phủ lấp dưới những định kiến, đến hôm nay, cái tên Nguyễn Văn Vĩnh đã bước ra ánh sáng với tư cách một học giả, nhà văn hoá lớn, có công hoàn thiện và phổ cập chữ quốc ngữ, đồng thời, thuộc thế hệ khai sinh văn học dịch và báo chí Việt Nam.

Nhưng, con người có bộ óc chứa đựng những tư tưởng kỳ vĩ, có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến xã hội đương thời, có một cuộc đời oanh liệt và kỳ lạ đến phút chót, còn những gì mà hậu thế chưa nhìn rõ? Câu hỏi ấy phần nào được giải đáp trong bộ sách dài chín tập Lời người man di hiện đại, với tập 1 – Thiết chế làng xã của người nông dân Việt Nam phát hành vào tháng 8 tới, lần đầu tiên tuyển chọn và giới thiệu trước tác đồ sộ của Nguyễn Văn Vĩnh. Đọc tiếp

Phê bình dịch thuật Việt Nam đang ở đâu?

Nguyễn Duy Bình

Ở đâu và ở thời nào cũng thế, có dịch thuật là có phê bình dịch thuật. Nhưng thế nào là phê bình dịch thuật đúng nghĩa? Có chăng những sự biến chuyển về cách đánh giá dịch thuật? Phê bình dịch thuật có theo kịp hoạt động dịch văn học vốn đang trong giai đoạn phát triển rầm rộ, đặc biệt với sự bùng nổ của các phương tiện thông tin đại chúng?

  Đọc tiếp

Về sự phân biệt thi pháp học và lí luận văn học

Trần Đình Sử

 

1. Nêu vấn đề phân biệt và xác lập quan hệ giữa thi pháp học với lí luận văn học trong thời đại ngày nay đối với một số người là việc làm có vẻ ngược đời. Bởi thời đại nay, theo một số quan niệm nào đó là thời đại “giải cấu trúc”, hoài nghi đại tự sự,  không còn chủ quan, khách quan, nội dung, hình thức, thời đại tháo tung mọi ranh giới, xoá nhoà mọi đường biên, thời đại của xuyên môn, liên ngành, liên văn bản. Bản thân ranh giới của văn học cũng thay đổi, tính văn học bị lung lay, đặc trưng văn học bị biến động, ranh giới của lí luận văn học, do đó cũng đang bị mở rộng, dịch chuyển. Có ý kiến nêu có thể không cần “lí luận văn học” nữa, chỉ cần “lí luận” (lí thuyết khoa học nhân văn) nói chung là đủ. Ấy vậy mà nêu vấn đề phân biệt nhằm tạo các ranh giới, phân môn biệt loại có vẻ như đi ngược trào lưu. Theo tôi hiểu hai hướng đó không hề mâu thuẫn nhau, bởi giải cấu trúc là môt lối tư duy mới, nhưng không có nghĩa là thủ tiêu cấu trúc mà chỉ là thay đổi quan niệm về cấu trúc. Nếu chỉ giản đơn là thủ tiêu cấu trúc thì sẽ thủ tiêu luôn Saussure, Jakobson, Lotman và bao nhiêu nhà cấu trúc chủ nghĩa khác nữa. Lúc đó thì sẽ không còn gì, không có cả văn hoá, bởi vì văn hoá suy cho cùng cũng là cấu trúc, là trật tự của con người để vượt qua cái hỗn độn, hỗn mang, là cái đối với con người là vô cấu trúc. Trong suốt quá trình văn hoá, con người không ngừng tạo ra cấu trúc rồi phá bỏ cấu trúc cũ, đổi thay cấu trúc, nói cách khác là giải cấu trúc và tái cấu trúc luôn song hành với nhau để thích ứng với quan niệm trật tự mới. Lí luận văn học, thi pháp học cũng như vậy.

2.Thực tế hiện nay trong nhiều công trình khoa học trên thế giới thuật ngữ thi pháp học và lí luận văn học đang có một quá trinh tách nhập rất phức tạp.  Sự phân biệt, xâm nhập ấy thể hiện ở mấy biểu hiện sau. Đọc tiếp

Chung quanh khái niệm “mô thức” của Northrop Frye

 Phạm Quang Trung

Trong tay tôi có 4 tư liệu liên quan đến chủ đề, gồm:

(1) Mục II – Lý luận phê bình văn học “cổ mẫu thần thoại”, trong Chương 11 – Tâm phân học, Tập Lý luận phê bình văn học phương Tây thế kỷ XX, Phương Lựu, Nxb Văn học, H. 2001.

(2) Northrop Frye, Thi Nguyên – 100 nhà lý luận phê bình văn học thế kỷ XX – Viện Thông tin Khoa học Xã hội, H. 2002. Đọc tiếp

Tiếp cận Diễn Ngôn: Cấu trúc nhị nguyên luận F.de Saussure và Ngôn quyển đối thoại luận của M.Bakhtin

                                                                                   Lê Thời Tân

1.Hai thuật ngữ “kết cấu” và “cấu trúc” trong nghiên cứu Diễn Ngôn hiện nay

Có cách hiểu cho rằng tiếp cận ngôn ngữ học đối với diễn ngôn là xem diễn ngôn đối lập với văn bản như ngôn ngữ học cấu trúc luận đã đối lập lời nóingôn ngữ (tách lời nói khỏi dòng chảy cá nhân khó lòng theo bám để tiện nghiên cứu cái ao chung ngôn ngữ). Đây đó xuất hiện cách nói “phân tích cấu trúc diễn ngôn”.[1] Vậy mà theo chúng tôi về logic một khi đã coi diễn ngôn là lời nói thì ngôn ngữ học cấu trúc luận thực sự không làm việc với nó. F.de Saussure từng nói sự phân biệt ngôn ngữlời nói tạo nên ngã ba đầu tiên trong công việc kiến lập lí luận hoạt động ngôn ngữ. Không thể tiến lên đồng thời trên hai lối rẽ từ ngã ba đó, F.de Saussure chỉ bước đường ngôn ngữ học cấu trúc luận (tuy trước lúc khởi bước đường mình ông cũng đã dự kiến viễn cảnh lối rẽ đường bên kia với cái tên “ngôn ngữ học lời nói”). Ông đã đi trọn đường mình và cũng từng dự kiến chân trời mới của khoa kí hiệu học. F.de Saussure nói ngôn ngữ học mà ông xây dựng sẽ chỉ là một bộ phận của một sémiologie général.[2] F.de Saussure nêu những dự kiến đó một cách hiển ngôn trong Giáo trình Ngôn ngữ học Đại cương. Không hiểu sao lại có những luồng ý kiến bàn tới hạn chế hay mặt tiêu cực của ông là đã tự “đóng khung” vào việc chỉ nghiên cứu nội tại ngôn ngữ, làm cho mọi hướng nghiên cứu mở rộng của ngôn ngữ học đi vào ngõ cụt! Thực ra vấn đề nếu có nêu nên là: nếu còn tiếp tục cái hùng tâm tráng khí cấu trúc luận đó thì ông sẽ phát triển ra sao phương pháp của mình vào cái sự-thể mà xưa kia do logic nhị nguyên sau khi lưỡng phân ông chỉ làm việc với một nửa của lưỡng phân – nửa ngôn ngữ  đó? Hoặc giả chúng ta phải thấy lại rằng sự-thể lời-nói này sau đó phải chăng đã được tiếp cận trở lại trong hoạt động tạm gọi chung là “nghiên cứu diễn ngôn”. Và hoạt động này cũng không đơn giản chỉ là làm việc vẻn vẹn với “lời nói” vừa vặn trong thế lưỡng phân của F.de Saussure? Các câu hỏi cốt lõi tiếp theo có thể là: Làm sao để có thể đặt vấn đề “cấu trúc hóa” kiểu nhị nguyên luận Saussure đối với sự thể diễn ngôn đa dạng tột độ và luôn tùy biến dính chặt vào chủ thể bản ngữ?[3]  Chủ-khách thể sẽ tự/được/bị phân tách luân chuyển hoán đổi thế nào trong vũ trụ diễn ngôn? “Diễn ngôn học” (nếu có thể liều gọi được như vậy) có còn chẳng hạn sẽ như ngôn ngữ học F.de Saussure cũng “chỉ chấp nhận một quan điểm duy nhất – quan điểm của người bản ngữ”?[4] Nếu phải như thế thì nó sẽ làm thế nào? Và sự đa dạng vô cùng và tột độ của thực tiễn diễn ngôn có ngăn cản được cái ý hướng cấu trúc hóa trừu tượng cao độ đối với nó? Đọc tiếp

Về khủng hoảng của phê bình văn học

Theodor Wiesengrund Adorno

Lời dịch giả: Theodor Wiesengrund Adorno (1903 – 1969) nhà triết học, xã hội học và lí luận âm nhạc Đức gốc Do Thái, cùng Max Horkheimer (1895-1973) sáng lập Viện nghiên cứu xã hội (Institut für Sozialforschung) tại Frankfurt, chiếc nôi của “Trường phái Frankfurt” (Frankfurter Schule) trong lĩnh vực xã hội học và triết học xã hội với những đại diện tiêu biểu khác như Herbert Marcuse (1898-1979) và Jürgen Habermas (1929). Vai trò của ông trong đời sống tinh thần ở phương Tây và đặc biệt ở Đức không thể đánh giá hết. Ngoài những thành tựu của “Lí thuyết phê phán” (Kritische Theorie) và ảnh hưởng nền tảng đối với phong trào cánh tả và phong trào sinh viên những năm sáu mươi, nhất là bằng những luận chiến chống lại trường phái Heidegger (1889-1976), ông còn để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học và âm nhạc, đặc biệt qua những nghiên cứu về nhà phê bình văn học Walter Benjamin (1892-1940) và với tư cách “cố vấn âm nhạc” cho Thomas Mann (1875-1955) trong tiểu thuyết “Doktor Faustus” (1947).

Những tác phẩm chính của Adorno đều do Suhrkamp-Verlag Frankfurt xuất bản:
Philosophie der neuen Musik (1958)
Minima Moralia, Reflexionen aus dem beschädigten Leben (1965)
Dissonanzen, Musik in der verwalteten Welt (1963)
Noten zur Literatur 1-3 (Bibliothek Suhrkamp Band 47, 71, 146)
Eingriffe, Neun kritische Modelle (edition suhrkamp Band 10)
Jargon der Eigentlichkeit, Zur deutschen Ideologie (edition suhrkamp Band 91)
Negative Dialektik (1966) Đọc tiếp

Văn học trong thời đại tiêu dùng

Tưởng Thuật Trác

Có phải hiện nay văn học đang đối mặt với thời đại tiêu dùng hay không? Nhiều người còn hoài nghi vấn đề này. Thậm chí có người còn phủ định sự có mặt của thời đại tiêu dùng trong khi miền Đông và miền Tây Trung Quốc đang có sự không cân bằng và tất cả đều đang xây dựng một xã hội khá giả.

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 1/3)*

LTS: Cuối thế kỷ 19, người Pháp đã xâm chiếm xong toàn bộ Việt Nam và lập tức xây dựng chế độ thuộc địa dưới các hình thức khác nhau ở ba miền. Từ đó, xét về văn hóa, người Việt Nam đã không chỉ tiếp xúc với văn hóa Pháp qua những thương nhân hay nhà truyền giáo, mà bắt đầu phải chung sống với văn hóa ấy trong các tình huống khác nhau, có thể là cưỡng bức, tự phát hoặc tự giác. Từ đó, một quá trình tiếp biến văn hóa đã diễn ra và làm thay đổi cơ bản rất nhiều quan niệm, thói quen, tập quán, đặc biệt là phương thức tư duy,… để rồi, văn hóa Việt Nam đã bước sang một thời kỳ mới mà nhiều dấu ấn còn nguyên vẹn tới hôm nay. Được sự đồng ý của PGS. Phan Ngọc, http://phebinhvanhoc.com.vn  trích đăng một phần từ công trình nghiên cứu của ông về tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp, qua đó góp phần lý giải một số căn nguyên của sự thay đổi mà dường như tới hôm nay, nhiều người trong chúng ta vẫn chưa thấu đáo…

                                                                                  Phan Ngọc Đọc tiếp

1. Tin tức - sự kiện | Điểm báo

Những điều chưa biết về học giả Nguyễn Văn Vĩnh

LTS: Sau một thời gian dài bị phủ lấp dưới những định kiến, đến hôm nay, cái tên Nguyễn Văn Vĩnh đã bước ra ánh sáng với tư cách một học giả...

2. Lý thuyết phê bình

Trung tâm và Ngoại biên: Từ hệ hình cấu trúc luận đến hệ hình hậu cấu trúc luận

Lê Nguyên Long “There is no way out of the game of culture; and one’s only chance of objectifying t...

3. Lịch sử phê bình

Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại đến văn học nghệ thuật trên thế giới và Việt Nam

Nguyễn Văn Dân 1. Trên bình diện thế giới Lịch sử thế giới cho thấy các trào lưu hiện đại chủ nghĩa đã có vai trò không nhỏ cho sự phát ...

4. Các thể tài phê bình

Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, một nhà nghiên cứu văn học tài hoa, uyên bác

 LTS:  Sau bài viết của TS. Đặng Thị Hảo, theo yêu cầu của bạn đọc, kỳ này Phê bình văn học xin tiếp tục đăng bài đề dẫn của GS Vũ Khiêu – n...

5. Chân dung phê bình

Nguyễn Huệ Chi và những dấu ấn khoa học sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu văn học cổ cận đại Việt Nam

Đặng Thị Hảo LTS: Mới đây, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam vừa cho ra mắt cuốn Văn học Cổ cận đại Việt Nam, từ góc nhìn văn hóa đến các mã n...

6.Những vấn đề hiện thời của phê bình

TS. Nguyễn Thị Từ Huy: “chọn bài dựa trên chất lượng chứ không dựa trên các loại chức danh hay chức vụ hay sự nổi tiếng”

Nhân dịp website tròn một tuổi, chúng tôi kiểm điểm lại những việc đã làm, trên cơ sở những ý kiến bàn thảo thẳng thắn về tình hình sáng t...

7. Thiết chế xã hội của văn học

Nhân ngày thơ Việt Nam, nhớ lại một bản thảo bị mất

Lại Nguyên Ân Trong những thông báo về việc tổ chức Ngày Thơ Việt Nam năm nay, 2013, thấy có nói trong ngày này cũng sẽ kỷ niệm 70 năm Hội ...

8. Tư tưởng - triết học - văn hóa

Tiếp xúc văn hóa Việt Nam và Pháp (phần 3/3)

Phan Ngọc          Quá trình giải thể cấu trúc Mặc dầu thời gian dài chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa Pháp chỉ sáu mươi năm, có thể ...

9. Diễn ngôn (văn học)

Diễn ngôn như một phạm trù của tu từ học và thi pháp học hiện đại

V.I. Chiupa Lời người dịch: Giờ đây “diễn ngôn” đã trở thành khái niệm của khoa học liên ngành và khoa học đa ngành. Theo dõi quá trình hìn...

10.Giới thiệu tác phẩm

Màu tự do của đất (giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2012)

Nhà thơ Trần Quang Quý quê Thanh Thủy, Phú Thọ. Hiện công tác tại Nxb. Hội Nhà văn. Tác phẩm chính: Viết tặng em trong ngôi nhà chật(thơ,...

11. Hồ sơ văn học

Chứng từ Thanh Tâm Tuyền (1 và 2)

Thanh Tâm Tuyền là một trong những nhà thơ tiên phong đổi mới tư duy thơ, một nhà thơ lớn có bóng bao trùm một miền thơ rộng của thế kỉ XX. ...

12. Ebooks và chuyên đề

Cây bút, đời người (Tập chân dung văn học,Nxb. Hội Nhà văn, 2005)

Mục lục  Lời dẫn                                                                        - Xuân Quỳnh, cuộc đời để lại trong thơ        ...

13.Văn học nhà trường

Đây thôn Vĩ Dạ từ hình ảnh đến biểu tượng

Lê Thị Hồ Quang 1. Rõ ràng là có một thế giới thiên nhiên rất thực đã và đang tồn tại trong Đây thôn Vĩ Dạ. Đó Là một thế giới của ''vườn...