“Diễn Ngôn”: Xung quanh chuyện từ dùng và thuật ngữ đối ứng


     Lê Thời Tân 

Thông báo Hội thảo “Lý thuyết diễn ngôn và những ứng dụng vào nghiên cứu văn học sử Việt Nam” và các bài viết tập hợp theo từ khóa “diễn ngôn” trên http://phebinhvanhoc.com.vn tạo cơ hội cho chúng tôi lưu tâm tìm hiểu học hỏi về lí thuyết này. Trong quá trình đọc hiểu một số bài viết của các tác giả chúng tôi có chú ý riêng đến hai bài viết  “MICHEL FOUCAULT: Thuật ngữ DIỄN NGÔN và các QUY TẮC liên quan quyền lực trong diễn ngôn” [1] (Diệp Quang Ban) và “Ba cách tiếp cận khái niệm diễn ngôn”[2] (Nguyễn Thị Ngọc Minh). Ý tưởng góp lời lạm bàn câu chuyện “từ dùng và thuật ngữ đối ứng trong nghiên cứu Diễn Ngôn” này chính là đã nảy sinh ngay khi chúng tôi đọc phần đầu tiên của hai công trình vừa kể.

Xin được đề cập đến bài viết của GS Diệp Quang Ban. Chúng tôi đặc biệt chú ý đến đoạn sau trong bài viết “Từ diễn ngôn ở Việt Nam được dùng để dịch từ discourse xuất hiện khá vững chắc vào khoảng hơn mười lăm năm trở lại đây, chủ yếu ứng với giai đoạn kết thúc của cái gọi là Ngữ pháp văn bản (Text Grammar) thời ấy. Trong diễn ngôn, như đã rõ, tiếng “văn” đã được đổi thành tiếng “ngôn” cũng do ở Việt Nam ngành quan tâm đến nó từ thuở ấy là ngôn ngữ học (không phải văn học).” Đoạn văn này có kèm một chú thích như sau: “Năm 1997, khi dịch quyển Discourse Analysis của David Nunan, tôi (với tư cách người hiệu đính, và là người cùng dịch dưới hiệu Trúc Thanh) đã dùng Phân tích Diễn ngôn, thay cho từ Diễn văn, vì nghĩ rằng ở đây bàn về ngôn ngữ học hơn là văn học. Tuy nhiên chúng tôi không biết được rằng trước đó đã có ai dùng từ diễn ngôn để dịch discourse hay chưa. Chúng tôi rất cảm ơn ai mách hộ cho việc này!” Nếu quả thực trước đó chưa từng có ai “dùng từ diễn ngôn để dịch discourse” thì tương lai khi soạn bộ sách kiểu “tri thức khảo cổ học” rất có thể phải ghi nhận công lao định danh thuật ngữ cho ông. Xin lưu ý, đoạn dẫn trên chính là phần kết cho mục “1.2 Các từ diễn văn/diễn từdiễn ngôn ở Việt Nam” của bài viết. Trước đó tại phần mở đầu cho mục này giáo sư viết:

 [Tại Việt Nam, từ nửa đầu thế kỉ 20 trở về trước, từ discours của tiếng Pháp (thịnh hành thời ấy), hay discourse của tiếng Anh (được dùng nhiều hiện nay) được giới trí thức dịch theo từ Hán Việt bằng diễn văn hay diễn từ. Hai từ này đều có trong Từ điển Hán Việt (in lại 2003) của Đào Duy Anh 1931 và Từ điển Tiếng Việt 2000 do Hoàng Phê chủ biên. Và trong quyển Từ điển Hán Việt có phụ ghi chữ Hán và ‘diễn từ’ được chuyển nghĩa bằng “Lời diễn thuyết”, ‘diễn văn’ bằng “Bài diễn thuyết (discours – tiếng Pháp)”; như vậy có thể thấy sự khác nhau giữa hai từ này là “nói” và “viết”]

Ý rút ra từ câu đầu tiên của đoạn trên dường như là – hai từ Hán Việt diễn văn hay diễn từ trong nửa đầu thế kỉ 20 đã được dùng để dịch từ discours của tiếng Pháp hay discourse của tiếng Anh. Tình hình chuyển dịch từ ngữ có thể là như thế. Nhưng tiếp theo liệu ta có nên hiểu việc dẫn dụng Từ điển Hán ViệtTừ điển Tiếng Việt kế đó của ông là đang tiếp tục thuyết minh cho quan sát dịch thuật trên hay không? Có lẽ là không! Vì từ điển được dẫn không phải là từ điển từ ngữ đối chiếu từ ngữ hai thứ tiếng. Nói rõ ra đó không phải là “Từ điển Trung Việt” hay “Từ điển Pháp (Anh) Việt”.[3] Thực tế thì Đào Duy Anh hay tác giả Từ điển Tiếng Việt chỉ là nhân tiện chua thêm từ tiếng Pháp (ở mục từ “diễn thuyết” cũng chua từ tiếng Pháp). Mà từ “diễn thuyết” cách hiểu thông thường vẫn nghiêng về nghĩa “nói”. Chẳng hạn nghe câu “Ông đã diễn thuyết về vấn đề tự do báo chí” chắc không mấy ai cố hiểu thành “ông viết diễn thuyết về tự do báo chí”. Thường thì đề tài diễn thuyết dù có được viết thành (bài) văn thì cũng là để trình bày bằng nói. Vì vậy, chỉ dẫn xong Đào Duy Anh mà kết luận ngay “như vậy có thể thấy sự khác nhau giữa hai từ này là ‘nói’ và ‘viết’” sợ là hơi vội vàng. Phải chăng kết luận về sự khác biệt đó là căn cứ vào chữ “lời” và “bài” trong giải thích của Đào Duy Anh? Thực tế thì chú nghĩa các từ diễn văn hay diễn từ này ở từ điển Đào Duy Anh không thể hiện thật rõ ràng ý phân biệt nói/viết.[4] Rất khó để khẳng định dứt khoát rằng chú giải của Đào Duy Anh cho từ “diễn thuyết” có nói rõ ra diễn thuyết là nói hay viết. Dù gì đi nữa thì nét nghĩa nói trong từ “diễn thuyết” vẫn rất nổi trội. Một bài “bài diễn thuyết” hoàn toàn có thể là “bài nói chuyện” cũng như “bài diễn thuyết” cũng có thể được đọc (“Ông ta đã đăng đàn đọc bài diễn thuyết”/“Ông đã viết bài diễn thuyết”). Cũng vậy “Lời diễn thuyết” hay “Lời phát biểu” đều có thể được đọc (“Ông đã đọc lời diễn thuyết tại buổi mít tinh”). Đào Duy Anh trong Từ điển Hán Việt chắc muốn hiểu từ trong diễn từ là chỉ lời nói (nói; ngôn từ) còn văn trong diễn vănlời viết (thành bài thành thiên). Từ đây ông phân biệt diễn từ = “Lời diễn thuyết” // diễn văn = “Bài diễn thuyết”.  Và “Bài diễn thuyết” = discours – tiếng Pháp. Có điều, nếu quả ông có phân biệt diễn từ diễn văn như là phân biệt giữa “lời – nói” và “bài – viết” thì  như ta thấy cả hai bên đều được giải thích bằng từ “diễn thuyết”. Vậy trong văn cảnh mục từ này ở  Từ điển Hán Việt  có thể hiểu rộng ra rằng “diễn thuyết” có thể được trình bày theo hai hình thức “viết thành bài để phát biểu” hoặc “phát biểu bằng lời nói (khẩu ngữ gọi là nói bo) trực tiếp”  (hình thức thứ hai này cũng là nghĩa phổ biến của từ “diễn thuyết”. Ví dụ nói “Ông ta đăng đàn diễn thuyết về vấn đề tăng lương” phân biệt với “Để mở đầu hội nghị Tiền lương và Giá cả, ông ta đăng đàn đọc bài diễn văn khai mạc nhan đề Thực tế trả lương hiện nay”). Tóm lại “diễn thuyết” là một hình thức phát biểu trước đông đảo người nghe. Chú nghĩa của Đào Duy Anh đối với  từ  “diễn thuyết” hỗ trỡ cách hiểu rộng này. Vậy mà theo chúng tôi trong trường hợp này tác giả các mục từ trên cả hai cuốn từ điển (cả Từ điển Hán Việt lẫn Từ điển Tiếng Việt) không quá đặt nặng chuyện phân biệt nói/viết. Cần phải hiểu chuyện nói/viết – văn/lời trong một bối cảnh rộng hơn! “Văn” bên cạnh văn viết có văn nói. “Nói” có thể trau chuốt tới độ như văn. Một bài văn viết ra có thể đọc nhưng một phát biểu viên có thể vờ cầm tờ giấy để “đọc lời không viết ra”![5] Một nhà diễn thuyết chuẩn bị sẵn một text of a speech để có thể khi lên bục cứ thế đọc (manuscript speech) nhưng ông ta cũng có thể phát huy thêm bớt (impromptu speech). Một học giả nói như viết ngược lại một nông dân viết như nói. Vì hệ quả của cách phân biệt nói và viết rất quan trọng trong tiếp cận diễn ngôn nên chúng tôi sẽ còn quay lại với vấn đề này ở phần 2 bài viết này.

Cùng một tác giả trên PBVH:

1.Tự sự học lịch sử và tự sự học văn chương

2.Tự sự học: tên gọi, lược sử và một số vấn đề lý thuyết

Quay lại với các trích dẫn hai ngữ đoạn từ mục “1.2 Các từ diễn văn/diễn từdiễn ngôn ở Việt Nam” trong bài viết của GS Diệp Quang Ban. Có thể nói, trên thực tế việc trích dẫn mà chúng tôi vừa thực hiện đã diễn ra theo trật tự “ngược” lại ngữ trình toàn mục ở bài viết – đoạn ở phần kết thúc mục dẫn trước, đoạn mở đầu mục dẫn sau.[6] Không ngại khôi phục lại nguyên ngữ trình này để nhìn nhận sâu sắc hơn vấn đề. Nguyên ngữ trình dắt dẫn vấn đề theo dòng thời gian năm mươi năm thế kỉ trước cho đến mươi lăm năm gần đây là để giúp độc giả hình dung một cách nhanh chóng và bao quát về mấy từ ngữ liên quan đến thuật ngữ diễn ngôn. Đó là một cách chấm phá khơi gợi để mở màn cho công việc quan trọng – giới dẫn (diễn ngôn) Foucault mà giáo sư thực hiện ở phần tiếp theo của bài viết. Vì thế chúng tôi nghĩ rằng nếu đọc tuần tự mục 1.2 này rồi tổng kết thẳng ra rằng tác giả chỉ muốn nói ở Việt Nam trong nửa đầu thế kỉ 20 từ discours của tiếng Pháp hay discourse của tiếng Anh được dịch theo từ Hán Việt bằng diễn văn hay diễn từ rồi vào khoảng hơn mười lăm năm trở lại đây đã được dịch là diễn ngôn thì có lẽ là đã đơn giản hóa mất vấn đề. Liên quan đến câu chuyện bàn về thuật ngữ “diễn ngôn” còn có một bài viết rất đáng đọc của của TS Nguyễn Thị Ngọc Minh nhan đề “Ba cách tiếp cận khái niệm diễn ngôn”. Chúng tôi xin trích nguyên một đoạn trong mục “1.Sự phức tạp của khái niệm và những khó khăn trong chuyển ngữ” của bài viết:

“Một khó khăn khác đối với giới học giả Việt Nam là sự bất đồng trong chuyển dịch thuật ngữ discourse ra tiếng Việt. Có thể thấy sự hỗn tạp và mâu thuẫn này qua bảng tóm tắt sau đây:

Tên tác giả/dịch giả

Tên tài liệu

Địa chỉ

Cách chuyển dịch thuật ngữ discourse

George Yule

Dụng học (một số dẫn luận nghiên cứu ngôn ngữ)

Nxb ĐHQGHN, 2003

Diễn ngôn

M.Halliday (Hoàng Văn Vân dịch)

Dẫn luận ngữ pháp chức năng

Nxb ĐHQG Hà Nội

Ngôn bản

Diệp Quang Ban

Giao tiếp, diễn ngôn và

cấu tạo văn bản

Nxb Giáo dục, 2009

Diễn ngôn

R.Barthes (Tôn Quang Cường dịch)

Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể -Sự đỏng đảnh của phương pháp

Nxb VHTT-Tạp chí VHNT, Hà Nội, 2004

Ngôn bản

Những bất đồng trong chuyển ngữ nêu trên, một mặt xuất phát từ bản chất phức tạp, đa nghĩa của thuật ngữ, mặt khác, cho thấy sự lúng túng của giới học giả Việt Nam khi tiếp xúc với những thuật ngữ mang tính chất lý luận của nước ngoài, khi nền tảng kiến thức và tư duy lý luận trong các ngành khoa học xã hội Việt Nam vẫn còn có những khoảng cách nhất định với thế giới.”

Người xem bảng này thấy rằng thuật ngữ gốc dẫn trong bảng là tiếng Anh nhưng trong các dẫn chứng nguyên bản lại có tài liệu bản gốc là tiếng Pháp (nói đúng hơn là bản dịch từ nguyên văn tiếng Pháp sang tiếng Nga và bản dịch tiếng Việt là dịch từ tiếng Nga – Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể). Thiển ý của chúng tôi là không thể mặc nhiên cho rằng R.Barthes cũng dùng thuật ngữ này như cách của G.Yule hay M.Halliday. Ngoài ra, nếu bảng này chỉ để minh họa cho vấn đề “bất đồng trong chuyển dịch thuật ngữ discourse ra tiếng Việt” thì có lẽ không nên dẫn cuốn sách của Diệp Quang Ban vốn không phải là sách dịch. Ngược lại cần ghi tên dịch giả Trúc Thanh (bút hiệu Diệp Quang Ban) ra bên cạnh tác giả cuốn đầu tiên trong bảng này. Chúng tôi cho rằng, không thể dùng một “bảng tóm tắt” với ba bốn trường hợp này để minh họa cho ý có tính chất khái quát tổng kết “sự bất đồng trong chuyển dịch thuật ngữ discourse ra tiếng Việt”. Nhất là khi trước đó chính tác giả đã mô tả khá sắc sảo tình hình phức tạp của việc sử dụng thuật ngữ “diễn ngôn” trong học thuật phương Tây. Thực ra, để cũng chứng minh cho ý “sự bất đồng trong chuyển dịch thuật ngữ…” ta cần một bảng thống kê càng đầy đủ càng tốt. Thực tế, mức độ liệt kê ba cặp tác-dịch giả trong bảng là không đủ để chứng minh cho cái gọi là “sự hỗn tạp và mâu thuẫn” hay “bất đồng” trong chuyển dịch thuật ngữ này. Ngoài ra cách nói các dịch giả “bất đồng trong chuyển ngữ” dường như cũng sẽ dễ khiến cho người đọc bài này nhận nhầm rằng trong các sách nguyên ngữ dẫn ra thuật ngữ này được tác giả các sách đó dùng thống nhất. Cứ cho là Yule và Halliday chung dùng cùng một thuật ngữ thì việc dịch thành “ngôn bản” và “diễn ngôn” cũng không đến nỗi bị xem là “bất đồng”. Nhất là khi trong tiếng Việt vào thời điểm chuyển dịch, “ngôn bản” và “diễn ngôn” chưa từng được khái niệm hóa một cách dứt khoát và quyết liệt. Chúng ta cần tách bạch hai chuyện phiên dịch từ ngữ và xây dựng thuật ngữ. Thật khó mà bàn về các từ trên giấy, trong từ điển trong lúc sự thể tự nhiên (thực tế) chưa được hình dung trên đại thể. Về chuyện này tưởng đọc lại đoạn sau của F.de Saussure cũng không thừa:

“Cần chú ý thấy rằng chúng tôi đã định nghĩa những sự vật chứ không phải những từ; cho nên những sự phân biệt trên đây (phân biệt ngôn ngữlời nói – LTT) không việc gì phải sợ tình trạng lập lờ do sự không tương đương hoàn toàn về từ ngữ giữa thứ tiếng này và thứ tiếng khác. Chẳng hạn trong tiếng Đức sprache có nghĩa là “langue” và “langage”; rede gần tương ứng với “parole” nhưng lại có thêm một nghĩa riêng là “discous”. Trong tiếng La Tinh, sermo có nghĩa là “langage” và “parole” nhiều hơn, còn lingua chỉ “langue” và vân vân. Không có một từ nào tương ứng hoàn toàn với một trong những khái niệm được xác định ở trên; cho nên mọi cách định nghĩa từ đều vô bổ; xuất phát từ những từ để định nghĩa những sự vật là một phương pháp không hay.”[7]

Như ta đọc thấy, F.de Saussure lấy ví dụ từ ngữ các thứ tiếng châu Âu. Không ngại quay về tiếng Hán và tiếng Việt – hai thứ tiếng có những gian díu về từ vựng để thấy cũng có chuyện tương tự. Trong tiếng Hán (âm Hán Việt “ngữ ngôn”) với tư cách thuật ngữ ngôn ngữ học được dùng để dịch khái niệm “langue” dù trong thực tiễn nói nó cũng gồm cả nghĩa “ngôn từ” thậm chí cả nghĩa “hoạt động ngôn ngữ” – “langage”; Đảo ngược lại 語 (âm Hán Việt “ngôn ngữ”) có nghĩa “lời nói” tương ứng “parole”. Dịch giả Hán ngữ sách F.de Saussure trong đoạn trên đã dùng từ 話 (âm Hán Việt “đàm thoại” chua thêm bên cạnh chữ “discours” (Bản dịch tiếng Việt sách F.de Saussure không chua từ tiếng Việt tương đương). Trong lúc phần lớn trường hợp các học giả Trung Quốc ngày nay chủ yếu dùng  話語 (âm Hán Việt “thoại ngữ”) để dịch “discourse”. Cũng như chuyện tiếng Hán không dùng từ “cấu trúc” (để biểu thị khái niệm “cấu trúc” Hán ngữ dùng từ 結構  – âm Hán Việt “kết cấu”), trong lúc Việt ngữ dùng cả hai từ Hán Việt “kết cấu” và “cấu trúc” để xây dựng những khái niệm riêng. Có thể coi là “bất đồng” hay không khi chẳng hạn như ở Cao Xuân Hạo một loạt từ “dấu hiệu” “phù hiệu” “kí hiệu” “tín mã” (rải rác trong bản dịch F.de Saussure và sách Tiếng Việt – Sơ thảo ngữ pháp chức năng) đã được dùng để chỉ cùng một khái niệm?

 Không có gì là đáng ngại nếu các học giả của ta tạo từ Hán Việt “ngôn bản” hay “ngữ trình” để chuyển dịch hay biểu đạt thuật ngữ  discourse. Cá nhân chúng tôi thấy “ngôn bản” có yếu tố “ngôn” biểu thị tính động của nói, “bản” hàm ý cần cố định đối tượng lại để nghiên cứu. Từ “thoại ngữ” hay ở chỗ nó vừa biểu đạt tính động xuyên ngôn – liên nhân (thoại) trong lúc vẫn giữ chữ “ngữ” chỉ ý lí luận về “ngôn” (vả chăng dường như về lí thuyết “ngữ” có thể bao hàm “ngôn”, ngữ cũng là ngôn khi nói “ngữ lục”). Bản thân chúng tôi cũng đã dùng từ “thoại ngữ” đây đó trong các bài viết hoặc bài dịch. Tập trung nhất ở bài “Tự sự học: tên gọi, lược sử và một số vấn đề lí thuyết” (Hội thảo Tự sự học lần II, in lại trên Nghiên cứu Văn học, số 10, tháng 10-2008). Hoặc mới đây hơn ở “Tự sự học lịch sử và tự sự học văn chương – vài suy nghĩ nhân một tình tiết bình chú Tam Quốc Diễn Nghĩa của Nhân dân Văn học Xuất bản Xã” (Nghiên cứu Văn học, số 3, tháng 3-2013, tr.94). Vậy mà sau cùng chúng tôi đã dùng từ “diễn ngôn” vì tự cho rằng chữ “diễn” lại càng biểu thị sinh động hơn tính động của ngôn (phồn diễn, diễn giải, diễn biến, diễn Nôm, diễn nghĩa, diễn ca, diễn xướng,… Xưa kia Arixtôt đề xướng thuyết nghệ thuật bắt chước bằng lời – nói gọn một chút cũng chính là chuyện “diễn”).

Dịch cụ thể là dịch một thuật ngữ-khái niệm nhiều khi sẽ tạo câu chuyện mà sau đó rất lâu đồng bào của người dịch sẽ gọi là chuyện “từ nguyên” của từ dùng để dịch trong ngữ đích. Thế nhưng đó là chuyện tương lai – cái tương lai rồi cũng sẽ đi vào trong phạm trù lịch đại của ngôn ngữ học cấu trúc. Còn hiện tại của người dịch thì dù ngổn ngang đến mấy anh ta cũng phải cố gắng đặt được thuật ngữ-khái niệm chuyển dịch vào trong hệ thống thuật ngữ mà nó sở thuộc và không ngừng quy chiếu xem nó đang ứng với “sự vật” nào trong hiện thực (tư tưởng hay ngoại giới). Phải chăng là có thể tạm hiểu như thế cho đến ngày còn chưa phải đối đầu với “Diễn Ngôn”? Trong trường hợp cá nhân chúng tôi mà nói, bài viết gọi là “Diễn Ngôn – Xung quanh chuyện từ dùng và thuật ngữ đối ứng” này thực ra cũng chẳng thực hiện được thật nghiêm túc hành động “đi vòng quanh một lượt” thực tế sử dụng thuật ngữ đối ứng với discourse/discours trong Việt ngữ. Lí do nằm trong nỗi lúng túng mà chúng tôi tự mình mắc kẹt trong đó – nỗi lúng túng của tự vấn: “Diễn Ngôn” – ta đang nói về từ hay về vật, nói về cái khái niệm mà giờ đây qua nghiên cứu và dịch thuật đã sơ bộ gọi tên bằng hai chữ “diễn ngôn” hay là nói về cái sự-thể mà oái ăm thiên định ta mãi ở trong “nó” dùng “nó” nói về “nó”?[8]

Dù thế,  không có lí do gì để không tin tưởng rằng sớm muộn các bậc thức giả cũng sẽ bao quát lại được toàn thể thực tiễn nghiên cứu và có một sự sắp xếp bố trí toàn cục để giúp những người thầy bói chúng tôi cưỡi được lên lưng đại tượng, giúp những người tiều phu chúng tôi không còn cứ mãi loay hoay bên cây giữa đại ngàn. “Voi lớn Đại Tượng” và “Rừng sâu Đại Ngàn”[9] ở đây được dùng làm ẩn dụ cho “Diễn-Ngôn” không biết có ổn không?

 

                                                                 Hà Nội tháng 2-2013

  Trăm năm ngày mất F.de Saussure

                              Ba mươi năm xuất bản bản dịch Giáo trình Ngôn ngữ học Đại cương                                 


[1] Xem trên nguvan.hnue.edu.vn

[2] Xem trên phebinhvanhoc.com.vn

[3] Nhân tiện nói thêm – chắc không ai hiểu nhầm “Hán Việt” trong nhan đề cuốn “Từ điển Hán Việt” của Đào Duy Anh là chỉ hai thứ tiếng nhưng không hiểu sao đương thời Đào Duy Anh lại không đặt nhan đề là “Từ điển từ Hán Việt” (trong “Phàm Lệ” và “Vì sao có sách này” in đầu sách, tác giả còn dùng cách viết “Hán Việt từ điển” để gọi công trình của mình). Liên quan đến vấn đề tên sách cũng xin nhắc rằng trình bày bìa cuốn từ điển của Đào Duy Anh (tái bản 2003) của Nxb.Văn hóa Thông tin chắc sẽ gây ra “ấn tượng” tiêu cực đối với bộ phận độc giả nhất định. Chú thích này như tuồng hơi xa đề kì thực nó vẫn liên quan câu chuyện “diễn ngôn”.

[4] Xin dẫn lại các từ bắt đầu bằng chữ  “diễn” trong cuốn từ điển của Đào Duy Anh có liên quan đến chủ đề đang đề cập:

[ Diễn đàn 演壇 Chỗ đứng để diễn thuyết trước công chúng (tribune); Diễn giả 演者 Người đứng diễn thuyết (orateur, conférencier); Diễn thuyết 演說  Diễn thuật ý kiến của mình với công chúng (discourir); Diễn từ 演辭 Lời diễn thuyết; Diễn văn 演文 Bài diễn thuyết (discours – tiếng Pháp) ]

Nhân tiện cũng xin nói rõ, trong Hiện đại Hán ngữ Từ điển (1998, Thương vụ Ấn thư quán xuất bản) không thấy có các “từ” diễn đàn, diễn giả, diễn từ, diễn văn. Riêng từ 演說 (diễn thuyết) có nghĩa giống với từ Hán Việt tương đương. Chỉ dám nói là tương đương. Nên nhớ, gọi từ “Hán Việt” là hàm ý nêu nguồn gốc, không phải vì chúng có thể viết ra bằng chữ Hán mà cho rằng nghĩa của nó cũng giống như trong tiếng Hán hiện đại. Từ vựng Hán ngữ xưa một khi đã nói viết trong ngôn quyển bản ngữ Việt thì nó đã sống đời sống diễn ngôn mới.

[5] Chúng tôi không bàn đến sự thể “vốn không cần phải viết ra” nhưng nghi thức trang trọng nên phải phát biểu kèm “văn bản” hay ngược lại trường hợp “có thể nói trực tiếp” nhưng lại “không thuộc bài” nên phải nhìn “tờ giấy”.

[6] Trang web http://phebinhvanhoc.com.vn lấy dòng sau đây của R.Barthes  làm “đề từ”: “Phê bình là diễn ngôn về một diễn ngôn. Đó là ngôn ngữ thứ sinh hoặc siêu ngôn ngữ, nó hành nghề trên ngôn ngữ nguyên sinh (hay ngôn ngữ – đối tượng)” –. Chúng tôi dùng chữ “ngữ trình” và dẫn Barthes với những từ “thứ sinh” “nguyên sinh” ở đây  không phải là vì sính thuật ngữ hay sùng từ Hán Việt sang trọng. Trong trường hợp ngược lại, khi chúng tôi muốn dùng các từ như “nói leo” “ăn theo” để chỉ cái diễn ngôn mà chúng tôi vừa tạo ra nhờ vào việc bình thuật Diệp Quang Ban thì cũng mong độc giả không cho đó là đang dung tục hóa.

[7] Cao Xuân Hạo dịch, Giáo trình Ngôn ngữ học Đại cương, Nxb KHXH, 2005, tr.51.

[8] Vài suy tưởng nhỏ về đề tài này được chúng tôi trình bày trong “Đại Đạo Vô Ngôn của Lão Trang và Logos Ngữ Âm Trung Tâm của Phương Tây (Liên hệ Lão Trang và J.Derida – Vài suy nghĩ về triết học ngôn ngữ học giải cấu trúc)”, Tạp chí Ngôn Ngữ, số 3 (274), 3/2012.

[9] Hán ngữ cũng có thành ngữ “Người mù sờ voi ” (盲人摸象). Trong Hán ngữ “tượng” chỉ voi và “tượng” chỉ hình dạng hoặc sự mô phỏng, tượng trưng là đồng âm đồng tự. Từ “đại tượng” 大象 chỉ voi viết và đọc như  từ “đại tượng” trong vốn ngữ vựng cổ triết Trung Hoa (Kinh Dịch và Lão Trang). Đạo Đức Kinh có câu 大音希大象無 (Đại âm hy thanh, Đại tượng vô hình). “Lâm” trong Hán ngữ chỉ rừng và cũng dùng để kết hợp với danh từ khác cấu tạo thành từ ghép chỉ một sự tập hợp rộng rãi người vật cùng loại. Nhân thể cũng xin chú ý, tác phẩm “Đường trong rừng” (Holzweg) của M.Heidegger có bản dịch tiếng Trung “林中道” (“Lâm Trung Đạo”). 

Nguồn: Bản tác giả gửi http://phebinhvanhoc.com.vn.Copyright © 2013 – PHÊ BÌNH VĂN HỌC .

1 phản hồi

  1. Lại Nguyên Ân nói:

    Trong bảng tóm tắt những cách dịch khác nhau cho thuật ngữ “discourse” còn chưa biết đến cuốn “Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỷ XX” (Nxb. ĐHQG Hà Nội, 2003; Đào Tuấn Ảnh, Trần Hồng Vân, Lại Nguyên Ân dịch cuốn sách do I.P.Ilin và E.A. Tzurganova biên soạn, Moskva, 1996).
    Trong cuốn này, mục từ “DISCOURSE” (tr. 158) do Lại Nguyên Ân dịch và tất cả các chỗ có xuất hiên từ này trong sách đó đều dịch “discourse” là “diễn ngôn”

Leave a Reply