Trần Đình Sử

Tính dân tộc và tính hiện đại là hai thuộc tính căn bản của nền văn hoá dân tộc, xử lí đúng đắn mối quan hệ của chúng có ý nghĩa hệ trọng đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới của chúng ta, đưa dân tộc ta tiến kịp các nước tiên tiến trên thế giới. Xử lí không tốt có nguy cơ làm chậm bước phát triển nhiều mặt của văn hoá dân tộc, trong đó có văn học và lí luận văn học. Hiện nay có băn khoăn cho rằng tính hiện đại vốn là phản truyền thống, do đó không tránh khỏi mâu thuẫn với tính dân tộc; còn tính dân tộc là sự bảo lưu truyền thống, vì thế mà xung đột với tính hiện đại. Từ đó, xem tính hiện đại là phạm trù cần cảnh giác, bởi vì nó có cơ mài mòn tính dân tộc. Lại có người hiểu tính hiện đại trên thế giới bây giờ là phương Tây, bởi phương Tây là hiện thân của hiện đại, do đó hiện đại hoá cũng đồng nghĩa với phương Tây hoá, tính hiện đại tức là mức độ giống với phương Tây hiện đại, từ sản xuất, tiêu dùng, suy nghĩ, sáng tác…càng giống phương Tây, càng hiện đại, càng có tính hiện đại. Theo cách hiểu này thì dễ hiểu là càng phương Tây hoá thì càng ít tính dân tộc, tức là đối lập tính hiện đại với tính dân tộc.

Theo chúng tôi, những cách đặt vấn đề như vậy đều có tính siêu hình và chưa hiểu mối liên hệ khăng khít không thể tách rời của hai phạm trù tính dân tộc và tính hiện đại, đồng thời còn thể hiện định kiến Đông Tây có phần lỗi thời. Trong lịch sử tính dân tộc luôn gắn liền với tính hiện đại. Tính dân tộc hiểu là tinh thần, tính cách dân tộc, ý thức chủ thể dân tộc, hệ gía trị của dân tộc, gắn liền với sự quan tâm cá tính, sự sinh tồn và phát triển của dân tộc mình. Cứ sau mỗi chiến thắng ngoại xâm, đối diện nguy cơ dân tộc hay đổi thay triều đại thì tính dân tộc lại được thức tỉnh cùng một lúc với nhu cầu hiện đại hoá. Việc Lí Công Uẩn dời đô ra Thăng Long thể hiện ý thức dân tộc mạnh mẽ với khát vọng về sự nghiệp đế vương bền vững muôn đời. Trong Bình Ngô đại cáo Nguyễn Trãi thể hiện một ý thức dân tộc không phải với nội dung tộc người (ethnics), mà là dân tộc (nation), biểu hiện ở ý thức quốc gia Đại Việt, một ý niệm hiện đại thời âý. Và kết thúc bài cáo với “Ban bố duy tân khắp chốn” chắc hẳn là có nội dung “đổi mới, hiện đại” mà ta cần tìm hiểu. Tính dân tộc Việt Nam được đặt ra bức thiết nhất vào thời cận đại trong bối cảnh đất nước bị ngoại xâm gắn liền với nhu cầu canh tân. Từ Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, dến các nhà trí thức trong Đông Kinh nghĩa thục… không ai là không nói đến tính dân tộc với yêu cầu hiện đại hoá: mở mang việc học, chấn hưng thực nghiêp để có thể cạnh tranh sinh tồn. Tính dân tộc của họ rất mãnh liệt, đồng thời đã mang một nội dung khác xa với tính dân tộc trong quá khứ. Từ yêu cầu của tính hiện đại mà họ nhìn thấy sức mạnh và nhược điểm của người Việt Nam so với người Nhật, người phương Tây, và hiện đại hoá là một nhu cầu, một biểu hiện bức thiết của tinh thần dân tộc. Đọc tiếp