Hoàng Phong Tuấn

1. Tồn tại trong hoàn cảnh lịch sử đặc thù, phê bình văn học giai đoạn 1945 – 1985 tại miền Bắc Việt Nam chịu sự chi phối của quan điểm chính trị (1). Phân tích sự chi phối này sẽ góp phần nhận thức thực tiễn mối quan hệ giữa chính trị và văn học trong phê bình văn học. Bài viết vận dụng khái niệm “trò chơi ngôn ngữ” phân tích trường hợp phê bình thơ Nôm Hồ Xuân Hương của Trần Thanh Mại và Xuân Diệu (3). Từ đây, bài viết chỉ ra sự chi phối của quan điểm chính trị biểu hiện qua sự viện dẫn ngôn ngữ chính trị làm quy tắc cho phê bình văn học.

2. Trong giai đoạn cuối hành trình lý thuyết, phản hồi lại sự hoài nghi của giới nghiên cứu về nhiệm vụ “khách quan hóa chân trời” trong phương pháp nghiên cứu tiếp nhận, Hans Robert Jauβ đã khai triển thêm quan niệm về “chân trời”, đặt nó trong mối liên hệ với khái niệm “trò chơi ngôn ngữ” của Ludvig Wittgenstein: “chân trời […] như là trò chơi ngôn ngữ trong triết học phân tích ngôn ngữ giai đoạn hậu kỳ của Wittgenstein, chính trò chơi ngôn ngữ về cơ bản đã giúp cho toàn bộ việc hiểu nghĩa có thể có được […]” (2). Theo Jauβ, việc hiểu một văn bản văn học diễn ra trong trò chơi ngôn ngữ với những quy tắc của một hình thức cuộc sống cụ thể. Vì vậy, nhiệm vụ “khách quan hóa chân trời” trong phương pháp nghiên cứu tiếp nhận đòi hỏi phải phân tích trò chơi ngôn ngữ của bản thân từng trường hợp tiếp nhận. Đọc tiếp