Chuột, người và hạnh phúc…


Tam Ích

Trong những tác phẩm của John Steinbeck mà tôi đã đọc như: Tortilla Flat, Des souris et des hommes, En un combat douteux, Les raisins de la colère,v.v. có cuốn Des souris et des hommes là ngộ nghĩnh.

Nói ngộ nghĩnh vì nhiều lẽ: thứ nhất, Steinbeck viết cuốn ấy đã lâu lắm, tính từ ngày nó ra đời cho đến ngày Steinbeck được giải Nobel, có đến hai ba mươi năm trời – ấy thế mà lại chính nhờ nó vì nó mà tác giả nó được giải Nobel. Nói rằng tuyệt đối vì nó nhờ nó thì không đúng, nhưng nó là cái lẽ cho người ta có cớ nhìn toàn diện sự nghiệp văn chương của Steinbeck để tặng giải Nobel – không có cuốn sách xa xưa ấy cho người ta đem trở ra thanh thiên bạch nhật thì chưa chắc!

Thứ hai: câu chuyện của cuốn tiểu thuyết thật không có gì là ly kỳ – ly kỳ theo quan niệm người Á Đông về sự ly kỳ. Thực ra thì cũng có một xác chết – một viên đạn bắn ra – lại một xác chết nữa… và có một nỗi thương tâm, một niềm chua chát làm ai oán và chua chát những mối tình anh với em, tình người với tình người… Tuy thế, vẫn không ly kỳ như ta thường cho là ly kỳ… Chuyện chỉ là chuyện hai chàng làm công, làm công cũng như phu đồn điền cao su Á Đông. Họ đi tìm việc. Tìm việc, thì có việc. Nhưng bỗng có một người đàn bà hiện ra. Có đàn bà thì hay có một mối tình vẩn vơ… có đàn bà mà lại có tình nữa thì lại hay có án mạng: người đàn bà chết. Đã có một cái tử thi thì có công lý xen vào để trị tác giả của cái chết: công lý của trời đất hay công lý của con người thì cũng vậy! Tác giả của sự chết phải chết. Nhưng thật là bi đát: cái người cầm cân nẩy mực công lý đây chẳng phải trời đất mà cũng chẳng phải là ai xa lạ: lại là người bạn của người giết người. Bạn thân thiết như anh ruột. Bi đát hơn nữa là đây không có chuyện cố sát: đây chỉ là chuyện ngộ sát. Ngộ sát vì kẻ sát nhân là một người nông dân đần độn, suốt đời không có tham vọng lớn: đần độn đến nỗi dại dột – nói một cách khác như người bình dân Việt Nam thường nói: ngu như heo. Ngu như heo nhưng bản chất lại rất hiền lương, tuyệt đối tính bản thiện – hiền đến đần độn, như tôi đã nói. Đã đần độn lại có tật: thấy cái gì mướt mướt dịu dịu cũng sờ cũng bóp. Thường ngày thì anh ta chỉ sờ và bóp chuột con cho chuột con chết, sờ và bóp thỏ con cho thỏ con chết… Hôm đó – hỡi định mệnh! – lại sờ tóc sờ gáy đàn bà và bóp…. Người đàn bà đau quá la lên, anh ta phải lấy bàn tay to lớn bịt miệng người đàn bà cho người đàn bà đừng la lên… Mở tay ra: ôi định mệnh – người đàn bà đã chết rồi! Thôi, hỡi trời, người bạn anh ta mới nghĩ rằng: thôi thà mình bắn nó cho nó chết còn hơn là để cho thiên hạ treo cổ nó! Thế là bạn bắn bạn! Thế là hơn, thế cũng hơn, thế vẫn hơn!

Thứ ba: suốt cả cuốn truyện có một điểm tâm lý căn bản: hai chàng nông dân ấy chỉ có một cái mơ ước vặt, rất vặt: rất vặt đối với thế nhân chúng ta, nhưng lại là một ước mơ tuyệt đối lớn với hai chàng: là hai chàng muốn có – xin bạn đọc nhớ cho điều ấy: là hai chàng muốn có một khoảnh vườn riêng – như ở đất Thủ Đức, Biên Hòa của chúng ta chẳng hạn – trồng năm ba cây đu đủ, nuôi năm ba con thỏ, con dê… vậy thôi. Nhưng là của riêng mình – xin nói lại: của riêng mình. Khỏi phải đi làm công làm chi, cho vất vả, cho lam lũ, cho bị người có tiền đàn áp và hành hạ mình!

Không được: có cái chết can thiệp vào rồi: mộng con – cũng như mộng con của Tản Đà – vỡ! Giấc mộng con ấy thực hiện được là hai chàng sẽ có hạnh phúc lớn. Hạnh phúc của hai chàng không to lớn và chỉ hạn chế trong một khoảnh vườn rất nhỏ, nhỏ lắm – mà thôi, mà thôi. Ấy thế mà hạnh phúc ấy không thành! Mộng vỡ…

Hạnh phúc lớn hay nhỏ của cá nhân không thực hiện được. Vậy thôi!

Thì ra, hai ba chục năm xưa, khi cuốn Des souris et des hommes ra đời, không ai hiểu thâm ý của John Steinbeck. Ngày sau, thiên hạ đọc Les raisins de la colère, À l’est d’Eden, v.v. thấy kích thước lớn của John Steinbeck, mới đọc lại Des souris et des hommes, mới thấy là tác phẩm con con ấy – cỡ nhỏ, dày hơn trăm trang thôi, đặt một vấn đề lớn nhất của loài người, của mỗi người, của cá nhân: hạnh phúc.

Vậy chứ vấn đề ấy, John Steinbeck đặt ra như thế nào – chán gì triết gia, luân lý gia, tiểu thuyết gia… đã đặt rồi! Từ ngày bà Âu Cơ đẻ trăm trứng, con người đã nói chuyện hạnh phúc. Ngày nay người ta sống trong thời nguyên tử, con người lại cũng vẫn nói chuyện hạnh phúc…

Có phải đợi cho có John Steinbeck, mới đặt vấn đề hạnh phúc đâu! Cùng với vấn đề hạnh phúc có vấn đề định mệnh – nói một cách khác: hạnh phúc một cá nhân là hàm số của định mệnh riêng của cá nhân đó. Nói một cách khác: mỗi cá nhân nằm mơ giấc chiêm bao hạnh phúc hàm số kích thước riêng của giấc mơ riêng của riêng kích thước chủ quan của mình – và mỗi cỡ hạnh phúc đều theo cỡ định mệnh riêng của con người riêng để mà còn hay để mà mất. Chỉ có riêng tư: chẳng có chung – dù là giữa hai người – mà thôi cũng gọi được là chung rồi…

Hạnh phúc là gì?

Quan niệm về hạnh phúc thay đổi từ từng cá nhân, tùy từng lớp người, tùy từng thế hệ – tùy từng dân tộc, từng địa phương. Nó phức tạp lắm: có thể nói có bao nhiêu mặt người khác nhau là có bấy nhiêu quan niệm về hạnh phúc. Harpagon có quan niệm của Harpagon về hạnh phúc: một cái rương nhỏ trong đó tiền chồng lên tiền, tiền chất theo tiền… Ngô Đình Diệm có quan niệm của Ngô Đình Diệm về hạnh phúc, một cái ghế tổng thống… Thân sinh ra cố tổng thống Kennedy cũng có quan niệm về hạnh phúc: con cái trở nên nhân vật lịch sử… v.v. Và trong Des souris et des hommes,George và Lennie – George là anh chàng cao lớn và có óc minh mẫn, còn Lennie là anh chàng đần và lành… và sẽ chết – cũng có quan niệm về hạnh phúc của hai chàng: một lều tranh, vài mẫu đất, một số cây vú sữa, một số thỏ, một số dê… Nhiều là mấy chục, ít là dăm ba…

Nói một cách khác: trên cái thang xã hội, người ở trên cao chót vót có mơ ước của người nơi cao chót vót: mơ ước thành hình thì hạnh phúc thành hình…, còn người ở dưới thấp nhất có giấc mộng con của người thấp nhất: mộng thành thực thì hạnh phúc có… Vậy thôi. Chứ không phải là ai cũng mơ ước lên cõi Thiên Đường – và phải tới Thiên Đường mới là hạnh phúc. Nói một cách khác, hạnh phúc là sự mơ ước có kích thước nhất định của một cá nhân trong một vũ trụ vô cùng và một nhân sinh hữu hạn. Nói một cách khác nữa: hạnh phúc trước hết là cảm giác tự mãn trong một không gian không hoàn mỹ – hay là hạnh phúc là trồng một loài hoa đẹp trên một mảnh đất xấu – hay hạnh phúc là sự tìm yêu những gì không trọn vẹn trong một trần gian không trọn vẹn… Ba câu tôi vừa nói đó, ba ý tưởng tôi vừa ghi đó, tôi trích trong bài “Hạnh phúc trong tác phẩm Nhất Linh” của Đặng Tiến đăng trong Tạp chí Văn số 37 ra trong tháng 7 năm nay – Đặng Tiến là một nhà văn trẻ, bài ông viết là một trong một số bài văn hay, thỉnh thoảng mới có trong văn học hiện đại.

Ấy thế thôi đấy! Thế mà hạnh phúc không phải là một thứ có thể có trên trái đất – trong nhân sinh. Con heo nái có được, con chó ghẻ có được, cục kim cương to lớn mấy cũng có được, ghế tổng thống cũng chẳng phải là giấc mơ lớn vì đã có người có được – thế mà hạnh phúc thì không có. Steinbeck “nói” vậy. Chàng “nói” rằng loài người có cái án chung thân: án không có hạnh phúc – dù là hạnh phúc cực vi cực nhỏ…

Ấy, xin nói lại, chỉ có thế thôi, chỉ có vậy thôi, mà hạnh phúc lớn, hạnh phúc nhỏ, hạnh phúc có kích thước hay hạnh phúc vặt – là một thực thể nhân sinh mà con người không bao giờ thực hiện được!

Mỗi con người, lại cũng xin nói lại, là một sinh vật bị cái án chung thân là không bao giờ có hạnh phúc – hễ muốn là không được, dù ông bà, anh tôi, chúng nó… là ai, là anh hùng hào kiệt hay là phàm phu tục tử. Dù cái muốn đó chỉ là một cái muốn rất vặt – hễ xây một giấc mộng là giấc mộng sẽ có cái số phận một giấc mộng mà thôi: mộng không bao giờ là thực, dù là một nhỏ, mộng vơ mộng vẩn của một người bé nhỏ nhất mơ ước một cái bé nhỏ nhất trong không thời gian!

Có lẽ muốn có hạnh phúc con người phải ngắm cái thân phận của mình mà nghĩ rằng: hạnh phúc là ở chỗ đừng muốn, đừng xây mộng… Và nếu nói vậy, tôi sẽ rơi vào một vài yếu lý căn bản của Phật giáo: hạnh phúc là hiện thân của một thứ tham vọng – lòng dục. Nói một cách khác: muốn có hạnh phúc, phải diệt dục, đừng tham…

John Steinbeck không làm mặt triết nhân bàn chuyện siêu hình, không làm mặt luân lý gia đem mấy cuốn giáo khoa thư luân lý ra dạy con người ta trau dồi vệ sinh về tinh thần, không làm mặt ông Cò quận Ba nói rằng ai mà thế này ai mà thế kia thì sẽ bị nhốt…

John Steinbeck than thở mà thôi. Và John Steinbeck viết một luận án lớn về hạnh phúc bằng cách kể một câu chuyện ông ta thấy. Thấy sao nói vậy – rồi tự chuyện nó nói lấy ý triết nhân trong văn duy nhiên. Xin nói lại: nó nói…

Ba chục năm sau, lời than thở của John vọng trong không thời gian. Hàn Lâm Viện Thụy Điển cho rằng đó là một nhà văn lớn bàn một chuyện rất lớn trong cuốn sách rất nhỏ – bèn đưa hết sự nghiệp của ông lên thảm xanh, rồi tặng giải Nobel cho ông.

Bất kỳ là ai: không ai có hạnh phúc – trong cái cõi nhân sinh hữu hạn này. Không có, vì có… định mệnh. Ở Âu châu thì từ ba, bốn ngàn năm xưa, tổ tiên những dân tộc Hy – La khai sinh cho cái thế lực phi lý cầm cân nẩy mực độc quyền vẽ tranh vân cẩu, độc quyền gây cuộc bể dâu… là… Định mệnhviết hoa – Fatalité. Eschyle, Sophocle, v.v. dựng nó trong những vở kịch bất hủ… Mãi đến Euripide, con người mới phản ứng lại Định mệnh. Rồi bên Âu châu, thiên thần (les dieux) mất vị trí để nhường chỗ cho Thượng-Đế-chỉ-có-một. Thần thoại (mythologic) mất chỗ và Chúa chiếm chỗ. Văn học Hy – La nhường chỗ cho văn học Công giáo… Tuy nhiên, Định mệnh vẫn không nhượng bộ…

Song song với thời Hy – La, ở Á Đông, Ông Trời – thiên mệnh của Nho giáo – nắm nhân sinh trong tay mình: quyền sinh sát, quyền tác oai tác phúc – phúc là hạnh phúc ấy – ở trong tay đấng cao vun vút hay đổi tính như con nít: hóa nhi là con Tạo. Con Tạo cũng đổi tính đổi nết, ác và đùa với người,như mọi thằng cu… con hĩm vậy.

Thế nhưng theo John Steinbeck thì Định mệnh hiện ra dưới hình bóng nào và chân dung ra sao? Thực ra thì với mỗi cá nhân, định mệnh hiện ra dưới một hình thức – nói một cách khác, có bao nhiêu mặt người là có bấy nhiêu hình thức định mệnh… chân dung định mệnh… Trong sách Des souris et des hommes, tuyệt đối John không nói tới chuyện định mệnh – cũng như chẳng hề bàn tới hạnh phúc. Nhưng chúng ta cũng đều đã thấy: đâu có bí hiểm đến nỗi không dùng thông minh mà lãnh hội được ý của Steinbeck!

Đó, định mệnh ở đó: trước, sau, bên chúng ta: định mệnh của Napoléon là tuyết trắng xứ Nga rộng mênh mông xa vun vút – định mệnh của Tây Thi là Cô Tô đài – định mệnh của Hitler là bao nhiêu chiến thuyền đồng minh bắt đầu thấp thoáng… để đổ bộ – định mệnh của mười năm dân tộc Việt Nam mới rồi là Ngô Đình Diệm – định mệnh của Ngô Đình Diệm là Trần Lệ Xuân – định mệnh của chàng Lennie trong Des souris et des hommes là người đàn bà vợ một nhân vật – định mệnh của chàng George là Lennie gây sự cô đơn trong đời George… từ đây.

Định mệnh là hàm số của một bài toán siêu hình không giải đáp được – là đáp số của một bài toán đại số có một hay nhiều ẩn số – là tất cả những gì cụ thể hay trừu tượng, bất kỳ kích thước làm sao và bao lăm, hiện ra chắn ngang đường hạnh phúc của con người trong những trường hợp nhất định… – hạnh phúc có hạn trong một nhân sinh hữu hạn, trong một không thời gian không “trọn vẹn”. Vì vậy, định mệnh của con người cá nhân hay tập thể là một thực thể (entité) siêu hình: tổng hợp nó lại thành một nhất trí thì lúc nào nó cũng có trong thời gian (omniéternel), chỗ nào cũng có mặt (omniprésent), vạn năng (omnivalent) – phân tích nó ra thành “bụi” định mệnh thì nó bám sát lấy mỗi cá nhân dưới bao nhiêu hình thức khác nhau…

Chẳng hạn như ở trong Des souris et des hommes thì định mệnh của anh chàng vợ chết là Lennie, định mệnh của Lennie là người đàn bà quyến rũ, định mệnh của cả cặp George – Lennie đương nằm chiêm bao một mảnh vườn và một mái nhà tranh… là chính Lennie, và định mệnh của Lennie là chính… Lennie – chính mình. Xin nhớ cho điều này: chính mình! Xin nói lại: định mệnh của mình ở trong mình, chứ không ở đâu xa… Nhà Phật nói: nghiệp:nghiệp là một con đỉa, bám lấy mình không nhả…

Mỗi người mang định mệnh trong đời mình, trong cơ thể mình… như mang một cái ung thư hiện hữu (existant) và thiết yếu (nécessaire) – kể cả là tự hữu (immanent): không bỏ nó được, không rứt ra được… cho đến ngày buông xuôi hai tay về chín suối…

Định mệnh cũng như đỉa: bám rồi, không nhả ra nữa. George và Lennie đã đến cái trại của một ông già – mang theo với họ định mệnh của họ. Des souris et des hommes của John Steinbeck không nói ra như thế: nhưng ai cũng thấy thế, cảm thấy thế… Trong văn học duy nhiên, tác giả có nói gì đâu: văn và truyện nói lấy – tất cả cố tình vắng mặt để cho truyện nói, để cho giọng văn, tứ văn, ý văn, thể văn, nhạc tính của văn chương nói lấy: Steinbeck nói định mệnh. Nhà Phật nói: nghiệp – xin nói lại.

Té ra là thế!

Té ra là thế!

Định mệnh là gì? Ngày xưa, ở cổ Hy – La, người ta gọi là Fatalité – từ thời Hạ Thượng Chu Xuân Thu Chiến quốc, định mệnh được khai sinh với cái tên làThiên mệnh… Người bình dân gọi đùa là hóa nhi, là con Tạo – như tôi đã nói. Từ đó định mệnh bám như đỉa mỗi con người cá nhân…

Và Phật giáo nói đến nghiệp…

Mỗi quá trình “định mệnh” khởi điểm bằng vô minh hiện ra trong như rồi chấm dứt quá trình bằng lão, bệnh, tử trong cái dây dài thập nhị nhân duyên trong mỗi chủ quan tính của con người. Nói một cách khác, mỗi chủ quan tính của riêng mỗi con người cá nhân chứa một “định mệnh” có sẵn… Vì vậy, chủ quan của mình mang “định mệnh” của chính mình và gây “định mệnh” cho kẻ khác – thêm vào đó những bất trắc của nhiên giới mà con người không chinh phục được toàn diện và không tính toán để lường được… Vì vậy cho nên, mỗi người đã gây “định mệnh” cho chính mình – lại còn gặp “định mệnh” từ ngoài tới…

Không ai thoát được “định mệnh” – không ai thoát được thân phận!

Ôi nghiệp! 

Vậy chứ làm sao thoát được “định mệnh”? Thoát được “định mệnh” để tự do tạo hạnh phúc? Đó lại là một vấn đề khác – mà cũng không ở trong thẩm quyền của John Steinbeck. Mà chính John cũng từ chối cái thẩm quyền ấy…

John chỉ là tiểu thuyết gia: đã là tiểu thuyết gia thì John có một thiên chức khác – ngày nay người ta hay nói: sứ mạng xã hội và lịch sử.

Ở đời, ai có thiên chức nấy. Không nên, không thể, giẫm chân lên nhau. Mà nếu có ai tưởng là phải giẫm lên nhau và giẫm lên nhau được – thì là tưởng sai mất rồi!

John được giải văn chương là đáng lắm: một cuốn tiểu thuyết chờ hàng hai ba chục năm mới lên để lấy vị trí xứng đáng của mình – thật cũng là chuyện ngộ nghĩnh trong văn nghệ sử vậy!

Cách đây mười tám năm, tôi đã đọc Des souris et des hommes, tôi đã thấy là hay lắm – Nhưng hay là hay ở phương diện văn chương duy nhiên theo thẩm mỹ quan tôi hồi đó.

Cách đây mấy năm, tôi được tin là John Steinbeck được giải Nobel – mà tin tức văn học thế giới thì cho biết rằng “khởi điểm” của giải Nobel ấy là cuốnDes souris et des hommes.

Tôi bèn đem nó ra, thong thả đọc, thong thả “thưởng ngoạn” nó hai lần nữa – đủ ba lần.

Và vỡ lẽ.

Thì ra cuốn tiểu thuyết ấy là bản cáo trạng đưa Trời đất ra vành móng ngựa – đồng thời là một lời than thở cho vấn đề hạnh phúc của con người – cùng một lúc nhìn gương soi mặt mình, soi mặt chúng sinh, hỏi rằng chúng sinh không bao giờ có hạnh phúc à, và do bản án ấy, định mệnh đã phán quyết rằng đó là một bản án chung thân ư. George và Lennie đi tìm một thứ hạnh phúc thấp nhất, hèn nhất – định mệnh đã từ chối. Thấp mức ấy, hèn mức ấy mà còn không làm sao có được trong nhân sinh, thế thì làm sao có được Thiên Đường, là hạnh phúc tối cao, tối thượng? Hẳn là John Stenibeck đã nghĩ đến áo cà sa và thánh đường…

Nhưng chàng sợ đi xa quá “hành trình” của một nhà tiểu thuyết. Vả lại một người trí thức nào sáng suốt mà lại không chứa một chút nghi ngờ trong tâm tư – chẳng phải nghi ngờ gì về ý chí lộng lẫy của thánh hiền, nhưng nghi ngờ một chút về ý chí và kích thước của… chính con người mà thôi!

Phải vậy chăng?

Nguồn: Lá Bối xuất bản lần thứ nhất, in tại nhà in Đăng Quang, 734a Phan Thanh Giản – Sài Gòn. Giấy phép số 481 TBTTCH/BC3/XB Sài Gòn ngày 22 tháng 2 năm 1967, ngoài những bản thường in thêm 100 bản đẹp dành riêng cho tác giả, nhà xuất bản và thân hữu. Thư từ, liên lạc về Nxb xin gửi cho Từ Mẫn, bưu điện xin đề tên cô Cao Ngọc Thanh. Giá 120 đồng. Bản điện tử do talawas thực hiện.

Leave a Reply